باذن حق تعالى در ماديات تصرف نمايد لكن بقاعده مسلمى كه بين حكماء و فلاسفه است در جايى تصرف ممكن است كه باعث اختلال نظام عالم نشود و شكّى نيست كه اجزاء عالم همه مربوط بهم و مثل حلقههاى زنجير بهم پيوسته و همگى با هم نظام عالم را تشكيل ميدهند و باختلال يك جزء مهم آن اختلال كلى در عالم پديد خواهد گرديد و كره ماه كره بزرگى است و جزء نظام عالم بشمار ميرود چگونه ممكن است اجزاء آن از هم شكافته و به دو قسمت گردد و هر قسمتى به طرفى رود و ثانيا بهم ملصق گردد و چنين امرى به نظر محال مينمايد .
( در پاسخ گوئيم ) محال دو قسم است محال عقلى و محال عادى محال عقلى چيزى را گويند كه وقوع آن به نظر عقل محال آيد مثل اجتماع ضدين يا نقيضين در محل واحد در آن واحد .
و محال عادى چنين نيست يعنى به حكم عقل امكان پذير است مثل بسيارى از صنايع محير العقول امروزه كه قبل از وقوع آن به نظر محال ميآمد ، و شكافته شدن ماه به دو قسمت در مدت كوتاهى جزء محال عادى بشمار ميرود نه محال عقلى و معجزات تمام پيمبران و اولياء الهى از همين قبيل است .
و اگرچه در اينجا موضع بسط كلام در اين خصوص نيست لكن براى توضيح آيات بعد مقدمة گوئيم شخص معترض يا از كسانى است كه نفس ناطقه مخصوصا روح و نفس انسان كامل را مجرد از ماده ميداند يا آنكه مادى است به غير از ماده و ماديات بموجود مجردى معتقد نيست .
اگر داخل قسم اول باشد گوئيم شكى نيست در اينكه افراد بشر در درجه روحانيت بسيار تفاوت دارند بعضى در طرف دانى بقدرى روح مجردشان ضعيف است كه بولوق در ماده اثرى از آن پديدار نيست و چنين مردمانى تحت استيلاء قواى طبيعى واقع گرديدهاند و بعضى در طرف عالى باعلا درجه روحانيت رسيده زيرا كه براى قوت نفسانى بشرى حدّ محدودى تصور ندارد و بعضى متوسطند و چون انبياء در قوت و شدت روحانى حائز مراتب عالى گرديدهاند اين است كه در مرتبه عقل
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 421
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص٤٢١