چيزى وقتى و مدتى و زمانى تعيين گرديده چنين به نظر ميآيد كه خلقتش بتدريج واقع گرديده در صورتى كه چنين نيست بلكه هر موجودى در مرتبه خود واقع خواهد بود .
لكن نزد شخص بصير متدبّر و آدمى كه قلبش بنور حق تعالى تجلى پيدا نموده ظاهر و معلوم است كه جهان و جهانيان بيك فيض مقدس ازلى و يك اراده سرمدى همگى لباس وجود پوشيدهاند و با كثرت و تعدّد و مراتبى كه بين آنها ديده مىشود ( يجمعها حقيقة واحدة الهية ) همگى بيك اراده وحدانى هر يك به قدر قابليت امكانى خود از حق تعالى فيض وجود گرفتهاند و همه مظاهر صفات الهى و نماينده خلاقيت و علم ازلى و قدرت تامّه و حكمت آن فرد متعال ميباشند و ابراز فعاليت ميكنند .
( جف القلم بما هو كائن ) « 1 »
با
( كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ )
« 2 » منافى نيست زيرا او چنين اراده نموده كه هر چيزى در موقع معينى اجراء و ظاهر گردد .
در بعض فقرات حديث كميل است كه وقتى از حضرت امير عليه السّلام از حقيقت سؤال مىكند حضرتش فرموده :
( نور يشرق على هياكل التوحيد فيظهر آثاره ) « 3 » .
هامش
( 1 ) - يعنى قلم تقدير بر كائنات تمام گرديده يعنى آنچه بايد بشود ثابت و تغيير پذير نخواهد بود .
( 2 ) - خداى تعالى در پاسخ گفتار سخيف يهوديان كه ميگفتند دست خدا بسته است فرموده ( غلت ايديهم ) دست آنها بسته باد هر روزى خدا در انجام كارى است اشاره به اينكه على الدوام در كار خلقت است .
( 3 ) - پس از آنكه كميل بن زياد كه از اصحاب سر على ( ع ) بوده سؤال از حقيقت مىكند حضرت پس از آنكه به چند جمله حقيقت را براى او معرفى ميفرمايد از جمله فقرات حديث اين است كه فرموده حقيقت نوريست كه اشراق نموده بر هيكل وحدات موجودات يعنى به آن نور وجود حق تعالى آثار ماهيات ظاهر گرديده .