پاسخ سؤال اول
آرى قدرت داشته كه يك دفعه آسمانها و زمين و آنچه بين آنها است خلقت نمايد قصورى و حدّى در قدرت مطلقه او نيست لكن چون در حكمت تامه الهى چنين مقرر گرديده و نظام آفرينش را به اين طور بنا نهاده كه بايستى مادّيات مسبوق بماده و مدت باشند و پس از معدات و علل و شرايطى بوجود آيند اين است كه مدت براى پيدايش آنان تعيين نموده و اينكه موجودات طبيعى مثل انسان و حيوان و باقى اشياء طبيعى مسبوق بماده و مدت ميباشند از جهت قصور آنها است كه چون در آخرين مرتبه آفرينش واقع گرديدهاند اين است كه وجود آنها تدريجى است نه دفعى .
پاسخ سؤال دوم
مقصود از ( يوم ) در آيه نه روز معهود است شايد مقصود چنين باشد كه آسمانها و زمين و آنچه بين آنها است در مدتى آفريده شده كه آن مدت تطبيق بشش روز ميگردد و هر روز مساوى با هزار سال دنيا تفسير شده
پاسخ سؤال سوم
اولا آيات با هم منافى نيستند زيرا مقصود از امر ( كن ) اين است كه هر چه را اراده كند بهر نحوى كه خواسته باشد بمحض اراده ازلى او موجود خواهد گرديد و خلقت آسمانها و زمين را از روى علم بنظام عالم و خيراتم اين طور خواسته و مقرّر گردانيده كه در مدت شش روز منظم گردند اگر ميخواست دفعة موجود گردند البته قدرت داشته لكن علم بصلاح اين طور اقتضاء نموده كه بتدريج موجود گردند ( و ثانيا ) چنانچه در محل خود مبرهن گرديده و قوله تعالى
( لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ )
شاهد بر آن است عالم دو قسم است عالم امر و عالم خلق و از عالم امر تعبير بمجردات و موجوداتى شده كه وجودشان مسبوق بماده و مدت نباشد و از عالم خلق بموجودات طبيعى تعبير شده و موجودات عالم امر چون مسبوق بماده و مدت نميباشند به مجرد