مرا آفريده كه به زودى هدايتم مينمايد .
( ما ) در
( مِمَّا تَعْبُدُونَ )
شايد ما مصدريه باشد و از باب مبالغه بجاى وصف گذاشته شده باشد يعنى من از عبادت شما براى غير خدا برى و بيزارم و شايد ما موصوله باشد بحذف عائد يعنى بيزارى ميجويم از آنچه را كه شما معبود خود قرار دادهايد .
( إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي )
( الا ) استثناء منقطع كه خدا را از بتها استثناء نموده يعنى من معبود شما را عبادت نمينمايم لكن آن كسى را عبادت ميكنم كه مرا از نيستى بهستى و از عدم بوجود آورده زيرا فطر در لغت بمعنى چاهى است كه ابتداء فطر كنند يعنى براى بيرون آمدن آب بكنند و در اينجا استعاره و اشاره بپيدايش انسان است بدون مثال سابق .
( فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ )
از سين سيهدين ميتوان استمرار استفاده نمود و اشاره به اينكه همين طورى كه فعلا مرا هدايت نموده در هدايت و ارشاد من ميافزايد تا مرا بمنتهاى كمال برساند و اين بيان چنين ارائه ميدهد كه حضرت ابراهيم ( ع ) چون آثار كمال و هدايت و انوار معرفت على الدّوام در خود مشاهده مينمود اطمينان داشت كه آنا فآنا بر معارف و دانشش افزوده خواهد گرديد اين بود بسين سوف كه براى استقبال آرند كلام خود را خاتمه ميدهد .
وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
سخنان مفسرين در اينكه مرجع ( ها ) در جعلها چيست بقولى كلمه ( لا إله الا اللَّه ) است كه اين كلمه در ذرية و اعقاب او هميشه باقى است و بقول ديگر همان كلمه
( إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ )
است كه برائت از شرك در ذريه ابراهيم ( ع ) باقى مانده و نيز در اينكه مقصود از ( فى عقبه ) كيانند بعضى گفتهاند اولاد و ذريه اويند و بقول ديگر آل محمدند صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم كه تا قيامت امامت بين آنها دائر است ( مجمع البيان )
بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَ آباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِينٌ