خداوند از خود نفى ظلم مينمايد .
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ
( يوم ) متعلق به ( ما يبدل ) در آيه بالا است و ممكن است ( اذكر ) در تقدير گرفت يعنى اى محمد صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم ياد كن روزى را كه وقتى جهنّم از جن و انس پر ميگردد خداى تعالى به او خطاب مينمايد آيا پر شدى جهنم يا به زبان حال يا به زبان قال گويد آيا باز زيادتر از اين كسى هست و اين آيه نظير قوله تعالى است كه در سوره هود آيه 12 فرموده :
( لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ )
و ظاهرا استفسار ذات احديت و سؤال از جهنم كه آيا پر شدى براى تهديد و تذكر است و جواب او كه گويد آيا باز كسى هست كه من در خود كشم اشاره به اينكه وعده خدا حق است و جهنم از كفار و فساق پر ميگردد .
و شايد آيه كنايه از اهل دنيا باشد كه بگرد آوردن مال و مقام و وسائل اسباب لهو و لعب چنان حريصند كه هر قدر از عناوين و ثروت زيادتر براى آنان فراهم گردد باز در طلب زيادتى ميباشند و گويا به زبان حال گويند
( هَلْ مِنْ مَزِيدٍ )
و اين حرص همان جهنمى است كه انسان حريص به دنيا در باطن خود اندوخته و در قيامت ظهور و بروز مينمايد اين است كه جهنم حرص او هر چه پر شود قانع نگردد باز طلب زيادتى مىكند و گويد
( هَلْ مِنْ مَزِيدٍ )
.
وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ هذا ما تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ
پس از بيان حال كفار كه پس از مرگ و نفخه صور و حال ورود آنان در موقف جزاء و عذاب جهنم در مقام بيان حال پرهيزكاران برآمده كه همانطورى كه آنان در آن موقع در سختى و عذاب گرفتار خواهند بود و جهنّم آنها را به خود ميكشاند و هر چه پر شود باز زيادتى ميطلبد زيرا كه اهل آن ميباشند در مقابل آنان بهشت نيز نزديك ميگردد باهل خود آن كسانى كه با ايمان و تقوى ميباشند ( غير بعيد ) شايد اشاره به اين باشد كه بهشت از اهل تقوى دور نيست بلكه حقيقت بهشت در