دوم - نهر شير پس از آنكه دل و قلب آدمى از صفات حيوانى خالى گرديد آن وقت ممكن است بذكر خدا و ياد او آن را نرم و لين گردانيد و تشبيه بشير شايد اشاره به اين باشد كه چون خاصيّت شير اين است كه مزاج را لينت ميدهد ذكر خدا و ياد او نيز قلب را از قساوت بيرون آورده و نرم و لطيف ميگرداند و شايد به همين معنى ارشاد مينمايد قوله تعالى
( الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ )
« 1 » .
و چون در آخرت هر چيزى به صورت و معنى ظهور و پيدايش مينمايد شايد لينت قلب است كه در قيامت به صورت نهر شير مصفايى تظاهر مينمايد .
سوم - نهر خمر وقتى انسان از اين دو مرحله گذشت بآشاميدن شراب رحمت و معرفت الهى عشق و شوق در وى پديد ميگردد آن وقت به حالت سكر مست جمال و جلال ايزدى ميگردد و از عشق سر از پا نشناسد .
در مثنوى مولوى اشاره به اين انهار چهارگانه نموده آنجا كه گويد .
آب صبرت جوى آب خلد شد * جوى شير خلد مهر تو است و ود
ذوق طاعت گشت جوى انگبين * مستى و شوق تو جوى خمر بين
اين سببها چون بفرمان تو بود * چار جوهر مر تو را فرمان نمود
و از بحر الحقايق چنين نقل شده كه گفته ( آب اشاره بحيات دل است و لين بفطرت اصليّه كه بحموضت هوى و تفاهت بدعت متغير نگرديده و خمر جوشش محبت الهى و عسل مصفى حلاوت قرب پايان ( روح البيان ) آرى اگر شرارهاى از آن عشق پاك بر قلب آدمى پرتو افكند تمام قوى و مشاعر وى آتش گيرد و هر چه دارد در آتش عشق و محبت بسوزد و بجز يك تودهء
هامش
( 1 ) - سوره زمر آيه ( 24 ) كسانى كه از پروردگارشان ميترسند پس ( مشغول ذكر ميشوند و در اثر ياد خدا ) قلب آنها و پوست آنان بذكر لين و نرم ميگردد همين است هدايت خدا كه هر كس را خواهد هدايت مينمايد .