مانع ميگرديدند و بنا بر اين معنى مفعول آن كه ناس باشد محذوف است يعنى كسانى كه چنين بودند و مردم را از راه حق بازميداشتند اعمال آنها باطل گرديده و ديگر اينكه ( صدوا ) لازم باشد يعنى كسانى كه از اهل مكّه كافر بودند و از طريق حق اعراض نمودند
( أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ )
اعمال چنين مردمانى را خدا نابود و بى اثر گردانيد به اين معنى كه اگر اعمال خيرى مثل انفاق به فقراء يا غير آن ميكردند چون بدون ايمان بوحدانيّت حق تعالى و رسالت رسول انجام ميگرفت عمل آنان
( هَباءً مَنْثُوراً )
ميگرديد كه هيچ اثر و فائدهاى بر آن مرتب نميگشت و از ابن عباس چنين نقل ميكنند كه گفته اينان ده نفر از كفّار اهل بدر بودند كه از روى رياء و شهرت به فقراء اطعام مينمودند و صله رحم ميكردند و اسيران را آزاد ميگردانيدند و آنها از صناديد قريش و متمولين آنان بشمار ميرفتند و شايد مقصود تمام كفّار از مشركين و اهل كتاب باشند كه چون بر دين خود مصرند و بنبوت نبى خاتم صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم معترف نمىباشند اعمال آنان باطل و اثرى بر آن مترتب نخواهد گرديد .
و بروايت على بن ابراهيم قمّى آيه راجع باصحاب رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم است كه بعد از او مرتد گرديدند و حقّ اهل بيت او را غصب نمودند زيرا كه حق خلافت و ولايت امير المؤمنين ( ع ) و ولايت ائمه طاهرين ( ع ) را گرفتند اين بود كه اعمال آنها باطل است و بر آن اثرى مترتب نخواهد گرديد و گفته آيه بعد
( وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ )
( ما ) موصوله و راجع بعلى عليه السّلام است و آيه بعد (
وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ
الخ ) راجع بابى ذرّ و سلمان و عمّار و مقداد فرود آمده كه بعد از رسول صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم نقض عهد ننمودند و بولايت على عليه السّلام ثابت ماندند .
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بالَهُمْ
مفسرين گويند آيه اول راجع بكفار قريش و آيه دوم
( وَ الَّذِينَ آمَنُوا )
در شأن انصار از اهل مدينه فرود آمده و مقصود از ( ما ) موصوله در ( بما نزل ) قرآن است