در عالم خلق در عالم قضاء و لوح محفوظ ( كه
جف القلم بما هو كائن
) اشاره به اين است در آنجا بقلم قدرت در دفتر آفرينش ثبت گرديده و پس از آن در اين عالم ظهور و بروز مينمايد و در عالم آخرت كه هر چيزى باصل خود برميگردد باصل خود بازگشت مىنمايد
( كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ )
از همان جا كه ابداء گرديده به همان جا رجوع مينمايد و چون علت فاعلى همان علت غايى است اين است كه كتاب اعمال را نسبت به خودش ميدهد يعنى همانطورى كه ما علت و خالق نفس ناطقه بشر ميباشيم مرجع و بازگشت آن كتاب تكوينى بشرى نيز بسوى ما است .
بقول حافظ شيرازى :
من اگر خارم اگر گل چمن آرايى هست * به همان دست كه مىپروردم مىرويم
و اين بيان منافى با اختيار نيست زيرا كه اعمال همان طورى كه از روى اختيار در اين عالم واقع مىگردد در عالم ما فوق الطبيعه در ازل نوشته شده و ضبط گرديده .
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ
پس از بيان آنكه در قيامت هر كسى مطابق كتاب اعمال و سجلّ حالاتش جزاء و پاداش مىبيند در مقام بيان حال كسانى برآمده كه ايمان آوردهاند و عمل نيكو نمودهاند كه آنان پس از رسيدگى بصحيفه اعمالشان پروردگارشان آنها را در رحمت خود داخل مىگرداند و مشمول رحمت غير متناهى الهى مىگردند
( ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ )
آرى همين است سعادت ، همين است فضيلت ، همين است رستگارى ، همين است غايت وجود بشر بلكه حكمت خلقت تمام موجودات كه بطفيل وجود انسان خلقت گرديدهاند جز اين نخواهد بود ، و اگر چنين انسان كاملى بوجود نمىآمد صفت رحيميت حق تعالى محلّ ظهور و بروز پيدا نمىنمود بلكه وجود عالم لغو ميگرديد اين است كه در حديث قدسى اشاره به همين دارد قوله تعالى
( لولاك لما خلقت الافلاك )
خطاب برسولش نموده كه اى محمد صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم اگر تو نبودى افلاك را خلقت