مجموع آنها كه عبارت از بروج باشد و حركات منظّم آنها گواه صادقى ميباشند بر اينكه مسخّر امر پروردگار و پديد آورنده موجوداتند .
( دوم )
وَ الْيَوْمِ الْمَوْعُودِ
بيشتر مفسّرين را رأى چنين است كه روز موعود روز قيامت است كه سر انجام و غايت و نتيجه حركات موجودات است و آن وقتى است كه هر چيزى بكمال اخير خود ميرسد زيرا كه روز قيامت تمام حركات از حركت ، كمى ، كيفى ، وضعى ، موجودات متحرك بانتهاء ميرسد ( سوم ) ( و الشاهد ) قسم بشهادت دهنده ممكن است مقصود از شاهد پيمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم باشد بدليل قوله تعالى
فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً
يا تمام پيمبران مقصود باشند بدليل قوله تعالى
وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ
تا آنجا كه فرموده
فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ
و شايد مقصود از مشهود روز قيامت باشد بدليل قوله تعالى
ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ
( چهارم ) قيامت را هم شاهدش گفتهاند و هم مشهودش ناميدهاند شاهدش گويند براى آنكه در آن روز حجابها برداشته ميگردد و امورى كه در اين عالم براى اكثر خلق مخفى مانده و فقط اسمى از آن ميشنوند يا پيش خود تصورى از آن ميكنند و حقيقت آن را نمييابند در آن روز معاينه مينمايند و شايد به اين مناسبت مشهودش نامند كه هر فردى منظور نظر خلايق گردد زيرا كه در آن وقت ديگر پرده و حجابى در كار نيست پس انسان در قيامت هم شاهد است و هم مشهود لكن مصداق حقيقى ( شاهد و مشهود ) وجود خداى تعالى است كه خود هم شاهد است بر ذات و الوهيّت خود
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
و هم خود مشهود خودش مىباشد
( هم اوست شاهد و مشهود و عاشق و معشوق * به راه خويش نشسته در انتظار خود است )
زيرا كه احدى را بكنه ذات حق تعالى راهى نيست و نيز تمام موجودات بعلم حضورى مشهود و مكشوفند نزد او تعالى .