كريمانند دبيرانند نويسندگانند حافظ و نگهبان اعمال و افعال شمايند و در قيامت شاهد بر اعمال بندگانند .
نظير اين آيه آيات ديگرى است مثل قوله تعالى
وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً
قوله تعالى
إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ ، ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ
« 1 » از اين آيات بضميمه بعض احاديث چنين استفاده مىشود كه دو دسته ملائكه براى نويسندگى اعمال انسان مهيّا شدهاند يك دسته در طرف راست و دسته ديگر در طرف چپ ملائكه دست راست كه وظيفه آنان ضبط اعمال خوب است به مجرد آنكه عمل خوبى از انسان سر زد چنانچه قرآن خبر ميدهد بده برابر مىنويسند و ملائكه طرف چپ در نوشتن تأخير مىاندازند كه شايد متنبّه گردد و توبه كند اگر نكرد آن خطا و گناه را به قدر خودش مىنويسند ثبت مينمايند .
و شايد مقصود از نوشتن همان ضبط نمودن و ثابت داشتن است نه نوشتن بطور معهود و متعارف بين مردم زيرا نوشتن همان ثابت بودن و مستقر داشتن است مثل آنجا كه فرموده
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ
كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ
كه در هر دو آيه مقصود از كتب ثابت و مستقر داشتن است ( اعتراض ) نظر به آن آيه كه فرموده
وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ
آنچه انسان ظاهر گرداند از اعمال و آنچه را مخفى دارد حساب آن نزد خدا معلوم و مضبوط است ديگر چه حاجتى است كه ملائكهاى بگمارد براى ثبت و ضبط اعمال ( پاسخ ) گوئيم چون ناموس خلقت بر اين استوار گرديده كه براى انجام دادن هر چيزى اسباب و معدّات و وسائل و مقرراتى مهيّا نموده و هر چيزى را معلّق
هامش
( 1 ) سوره ق آيه 16 . چون فرا گيرند آن دو فرا گيرنده از طرف راست و از طرف چپ نشسته سخنى تلفظ نميشود مگر آنكه نزد او است نگهبانى آماده