كه دار رحمت الهى است واقع مىگردند .
پس از آنكه تمام اين امور واقع گرديد آن وقت
عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ
هنگام آن ميرسد كه هر فردى از بشر يا هر ذى نفسى دانا گردد به آنچه در باطن و سريره خود ذخيره نموده و اين آيه نظير آيات ديگرى است مثل قوله تعالى
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً
« 1 » و شايد خصوصيّت علم انسان به آنچه در نفس خود اندوخته و حضور آن نزد او در آن وقت براى اين باشد كه هر نفسى و هر فردى در آن وقت بفعليّت اخير خود رسيده و جهاتى كه در وى بالقوه موجود بوده بمرتبه فعليّت و بروز و ظهور ميرسد زيرا كه ديگر حالت منتظرهاى براى وى باقى نمانده هر قدر ممكن بود كمال يابد در مدت راه نوردى و سير او از اول پيدايش وى در عالم طبيعت تا مآل امر وى در عالم قيامت بانتها رسيده ديگر آنجا جاى استكمال نيست بلكه جاى فعليّت و نتيجه گرفتن است و چون منتهاى كمال انسان جهات علميّه و مرتبه دانش او است اين است كه وقتى بفعليت اخير خود ميرسد اوّل چيزى كه بر وى پديد ميگردد علم و دانش او است به آن اعمالى كه كرده و آن ملكات و كمالاتى كه بان فعليّت پيدا نموده و نتيجه و آثارى كه بر آنها مترتب گرديده كه تماما بمرتبه شهود و عيان ميرسد آرى كسى كه در امر خلقت قدرى تدبّر نمايد و به نظر عبرت نشآت و عوالم بشرى را بازرسى كند بر وى ظاهر ميگردد سرّ اينكه وقتى عالم طبيعت فانى گرديد و عالم قيامت بروز و ظهور نمود
لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى
از كمالاتى كه كسب نموده و ملكات و محسناتى كه در خود اندوخته و اعمال و فضايلى كه با خود برداشته تماما با آثار و خصوصيّات هر يك يك تماما بيكصورت وحدانى نزد وى جلوهگر ميگردد زيرا در آن وقت انسان جامع تمام كمالات و داراى كل قوى و مشاعر و محيط به تمام عوالم ما دون خود ميگردد و اول او متصل ميگردد باخر او و ظاهر او به باطن او و از آنچه در راه نوردى خود كسب كرده چيزى از وى
هامش
( 1 ) روزى كه مييابد هر كسى آنچه عمل نموده از خوبى و اعمالش نزد او حاضر و هويدا ميگردد