مرتبه سوم تصور مفهوم معلوم و تصديق بوجود او يا بعدم او و اين قسم از علم را اذعان و ايمان و تصديق نامند در لغت اعتقاد جازم مطابق واقع را يقين نامند و در عرف متشرعه يقين حالتى است در نفس كه از آن آثار خارجى ظهور و بروز نمايد و آن سه مرتبه دارد ( علم اليقين ) ( عين اليقين ) ( حق اليقين ) مرتبه اول يقين كه آن را علم اليقين نامند آن علمى است كه از روى براهين عقليه يقينيّه پديد گردد بطورى كه ثابت و جازم باشد و احتمال خلاف ندهد مرتبه دوم و سوم از يقين مقام مشاهده و عيان است و اين مرتبه از يقين نيز دو مرتبه دارد يك مرتبه انسان مطلوب خود را مشاهده مىكند بدون آنكه محتاج به نظر و فكر باشد و نسبت اين مرتبه از يقين نسبت بمرتبه ( علم اليقين ) مثل ديدن است نسبت بشنيدن مرتبه دوم چنان غرق در مطلوب ميگردد كه گويا خود و هر چه هست فراموش مينمايد و بجز مطلوب و معلوم چيزى در نظرش پديدار نيست از محقق طوسى رحمه اللَّه چنين نقل مىكنند كه در تأليفاتش مراتب معرفت را تشبيه نموده بمراتب شناختن آتش كه مرتبه ادناى آن اين است كه شخص بشنود در عالم شيئى است كه آنچه با آن تماس كند ميسوزد و اعدام مىگردد و چنين چيزى نام آن آتش است و نظير اين مرتبه در معرفت اللَّه مرتبه عوام و مقلّدين است كه آنان تصديق بدين دارند بدون آنكه بتوانند دليل و براهين براى اثبات آن اقامه نمايند .
و مرتبه بالاتر در معرفت اللَّه ايمان اهل نظر از حكماء و متكلمين است كه از روى براهين عقلى و ادلّه محكم اثبات مينمايند وجود خدا و باقى معارف را و معرفت آنها نظير معرفت كسى است كه آتش را نديده و حرارت آتش را حس ننموده لكن دود آتش را مشاهده مىنمايد .
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 255
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص٢٥٥