جسمانى است مثل اينكه بايستى در محل مخصوص و وضع مخصوص ديده شود و نيز شرائط ديگرى در كار است كه بدون آن چيزى رؤيت نميگردد مثل اينكه بايست زياد نزديك به چشم نباشد و نيز زياد دور نباشد و چيزهاى ديگر كه ديدن اشياء مشروط به آنها است و همين صورت مخصوص در مرتبه حس مشترك از بسيارى از اين شرائط عارى است يعنى همان صورت خارجى وقتى در ذهن آيد ديگر محتاج بشرائطى كه در اصل ديدن مأخوذ بوده نميباشد آيا نميبينى كسى كه در خواب بيند مثلا شير مىآشامد تعبير بعلم مىشود در صورتى كه علم از كيفيات نفسانى و عرض بشمار ميآيد و شير جسم و جوهر است پس يك چيز در دو نشاه ( در خواب و بيدارى ) به دو صورت و دو حقيقت جلوه نموده و در هر مقامى به اسمى ظهور و بروز گرديده و در مرتبهاى عرض ناميده مىشود و در مرتبهاى جسم و جوهر بروز و ظهور مينمايد ( پايان ) چون آيات قرآنى براى ارشاد بشر فرود آمده و تمامش روى ميزان عقل و منطق صحيح استوار گرديده كه بشر مطالب آن را بعقل خود بسنجد و از روى فهميدگى و دانستگى مطالب و بعض اسرار آن را درك نموده و دانسته و فهميده تصديق كند و ايمان آرد اين است كه علّت و سبب اهل نجات و اهل بهشت و نيز علّت و سبب عذاب و اهل جهنّم را صريحا و تلويحا و كناية در ضميمه آيات تذكر ميدهد چنانچه در اين آيات اشاره مينمايد به اينكه اوضاع قيامت و سعادت بشر بسته به شرافت و علوّ روحانى او است و نيز سقوط و انحطاط وى بسته بپستى و سبكى و بى مقدارى نفسانى و روحانى او است كه به حكم عقل بايستى جايگاه هر كسى در خور مقام و رتبه وى باشد و اگر غير از اين باشد بر خلاف عدل پروردگار ميگردد اين است كه فرموده هر كسى رهين و گرو اعمال خود است ( ان كان خيرا فخيرا و ان كان شرا فشرا )
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 249
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص٢٤٩