خود را بكمال لايق به خود رساند و آنچه مربّى عالم و دست قدرت در آن بالقوّه نهاده بفعليّت برسد و واجد كمال لايق به خود گردد و همچنين تمام موجودات مادّى و غير مادى راه كمال ميپيمايند .
( مطلب دوم ) در حكمت الهى ثابت گرديده كه تمام موجودات حتّى جمادات و نباتات داراى روح و شعور ميباشند و قوله تعالى
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
« 1 » و
يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ
يعنى سجده و اظهار بندگى ميكنند آنچه در آسمانها و زمين است شاهد بر اين است لكن چون جهت ماديت در غير انسان غالب و روحانيت آنان در كمون ذاتشان مستتر است اين است كه مردمان عادى تسبيح آنها را فهم نميكنند .
( مطلب سوم ) در محلّ خود مبرهن گرديده كه هر مركّبى بالاخره منحل خواهد شد و بدلالت آيات قرآنى و تصديق پيمبران و كتب آسمانى و نيز بتجربه و آزمايش دانشمندان جديد عالم ماديات خراب و منحل ميگردد و همانطورى كه هر فردى از بشر و حيوان و تمام مواليد ميميرند و اجزاء وجودشان مندك و پراكنده ميگردد همين طور مجموعه عالم ماديات و طبيعيات نيز بالاخره عمرشان به آخر ميرسد و اجزاء وجودشان پراكنده ميگردد چنانچه يكى از عوامل مرگ عالم طبيعى اين است كه از اشياء متضاده تركيب يافته و چون وحدت جمعى ندارند و تفرق و تشتّت در وجود آنان مأخوذ است اين است كه بالاخره تمام موجودات طبيعى منحل خواهند گرديد پس از بيان اين مقدّمات گوئيم
إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها
و در جاى ديگر
إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ
اشاره بموقع مرگ زمين و منحل شدن اجزاء آن و تبديل آن بارض قيامت است
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ
اشاره به آنست زيرا
هامش
( 1 ) سوره بنى اسرائيل آيه 46 ، اول آيهتُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّتسبيح و ستايش مينمايند پروردگار و إله عالم را هر كس در آسمانهاى هفتگانه و هر كس كه در زمين است و نيست چيزى مگر آنكه تقديس مىكند او را به حمد و ثناى او و لكن شما تسبيح و حمد و ثناى موجودات را نميشنويد