بايستى در مقام آزمايش برآئيد و رجوع بنفس خود نموده و ديد چه صفت و خلقى در نفس غالب گرديده و ميل مفرط وى بچيست كه هر صفت و خلقى در انسان غالب گرديد بداند تمام اعمال و حركات او بدور آن چرخ مىزند مثلا كسى كه حب رياست يا محبت مال و جاه و غيره بر او غالب گرديد تمام اعمال و حركات او بالاخره مستند به آن و براى رسيدن به آن است و لو آنكه خودش ملتفت نباشد و گمان كند عبادت مىكند .
دوم خلوص دل و خالى شدن قلب از غير خدا و آن وقتى ميسّر ميگردد كه تمام همّ انسان يكى گردد و به حق و حقيقت رو آرد كسى از اين اكسير محبّت خدايى چشيده كه در همه حال در نعمت و رفاه در سختى و تنگى در صحت و مرض در عزت و ذلت در خوشى و ناخوشى در همه وقت نسبت بمحبت الهى حال او يكسان باشد و خدا را براى خدا دوست دارد نه براى نعمتهايى كه در باره او اجرا نموده تا از آن كسانى محسوب نگردد كه در باره آنان فرموده
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ
سوره حج آيه 11 مقالهاى است خطى منسوب به سيد بحر العلوم كه آن سيّد بزرگوار راجع بخلوص بيان خوبى نموده و براى وضوح مطلب مختصرى از آن را در اينجا تذكر مىدهم عالم خلوص و اخلاص چنين گويد بدان كه خلوص و اخلاص بر دو قسم است اول خلوص دين و طاعت از براى خدا دوم خلوص خود براى خدا و اشاره باوّل دارد قوله تعالى
لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ
و اين قسم از خلوص در مبادى و از اوائل درجات ايمان بشمار ميرود و تحصيل آن بر هر كسى لازم و بدون آن عبادت فاسد و يكى از مقدمات وصول به قسم دوم است و اشاره بمعنى دوم دارد قوله تعالى
إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
زيرا كه در اين