جهت مكّه را در معرض سوگند قرار داده .
وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ
مقصود از والد و پدر شايد حضرت آدم باشد و مقصود از ولد آنچه از آدم زايش نموده تا روز قيامت و شايد پدر ابراهيم خليل عليه السّلام و پسر اسماعيل عليه السّلام باشد و از ابا عبد اللَّه عليه السّلام نقل ميكنند مقصود از والد و ولد آدم و تمام انبياء ميباشند و شايد مقصود از پدر حضرت رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و پسر امّت او باشند چنانچه در حديث فرموده
( يا على انا و انت ابواه هذه الامّة )
خطاب بعلى عليه السّلام است كه من و تو دو پدر اين امّت ميباشيم البتّه مقصود پدر روحانى است نه جسمانى .
لكن نظر باطلاق آيه حمل بر آدم و ذريّه او اولى به نظر ميآيد زيرا كه متبادر بذهن از اطلاق ( والد و ولد ) همان آدم ( ع ) و ذرّيه او از افراد بشر مىشود بلكه ممكن است يك معنى عام ترى از والد و مولود مقصود باشد كه شامل گردد هر موجودى را كه داراى قوّه مولّده باشد كه از آن توليد مثل شود حتّى نباتات و گياهان و حيوانات چون هر نوعى از موجودات در مرتبه خود شريفند زيرا جزء نظام عالم واقعند و نظام كليه عالم طبيعيّات روى همين انواع موجودات استحكام يافتهاند اين است كه ( والد و ولد ) يعنى اشياء و آنچه از آنها توليد ميگردد مورد سوگند قرار داده
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ
اين جمله جواب قسم است و كبد اشاره برنج و تعب و مشقّت است يعنى انسان را خلق نموديم در رنج و مشقّت .
آرى دنيا محفوف ببلا و آفات و بليّات است انسان از آن وقتى كه در رحم مادر قرار گرفته تا آخر امر او كه بمقرّ خود رسد هميشه در زحمت و مشقّت دوره حيات را ميگذراند از آن وقتى كه در رحم در جاى تنگ و تاريك خون مىخورد پس