همكاران علّامهء مجلسى در تأليف « بحار الأنوار »
تأليف كتاب بزرگى همچون بحار الأنوار ، حقيقتاً از عهدهء يك نفر خارج بوده و لازم مىنمود عدّهاى او را يارى نمايند . علّامهء مجلسى ، گروهى از شاگردان برجستهء خود را براى به انجام رساندن اين مهم به خدمت گرفته بود « 1 » شيوهء كار آنها به اين شكل بوده است كه علّامهء مجلسى ، عنوان هر باب و نشانى روايات مربوط به آنها را مشخّص مىنموده و شاگردان ، احاديث را جمع كرده ، ذيل اين عناوين ، يادداشت مىكردند . . .
و گاهى علّامهء مجلسى ، عنوان بابها و رمز مصادر حديث و تفسير آيات و شرح الفاظ حديث را مىنوشته ؛ امّا متن احاديث ، توسط شاگردان ايشان نوشته شده است . « 2 » گاهى نيز بر عكس است ؛ يعنى آيات هر بابى را علّامهء مجلسى مىنوشته ؛ امّا تفسير آن به خطّ شاگردان ايشان و برخى نسخهها نيز بر عكس اين نسخ است ؛ يعنى آيات به خطّ شاگردان است ، ولى تفسير آن به خطّ علّامهء مجلسى است .
از اين جا معلوم مىشود كه تنها كمك شاگردان ، براى نسخهنويسى از روى بحار بوده است « 3 » به هر حال ، در بالاى هر صفحهء پاورقى ، نخست ، عنوان بحث را نوشته و آن صفحه را سفيد مىگذاردند و هرگاه حديثى مربوط به آن عنوان يافت مىشد ، ذيل آن برگه يادداشت مىكردند . پس از نقل حديث ، مقدارى ذيل آن را سفيد مىگذاردند تا شرح و تفسير حديث را يادداشت كنند ، همان گونه كه مصحّح بحار الأنوار در ذيل يك پاورقى گفته است :
اين جاى كتاب ، حدود يك صفحه سفيد است و علّت آن اين است كه عمر شريف علّامهء مجلسى ، كفاف نداد كه تمام مجلّدات بحار الأنوار را پاكنويس كرده ، تمام احاديث مشكل را توضيح و تفسير نمايد . « 4 »
هامش
( 1 ) . آشنايى با بحار الأنوار ، ص 213 ؛ علم الحديث ، ص 89 .
( 2 ) . آشنايى با بحار الأنوار ، ص 213 - 214 .
( 3 ) . بحار الأنوار ، ج 71 ، مقدّمهء محمدباقر بهبودى ؛ آشنايى با بحار الأنوار ، ص 215 .
( 4 ) . بحار الأنوار ، ج 1 ، ص 77 ، 236 - 237 ، 241 و 268 ؛ آشنايى با بحار الأنوار ، ص 215 .