در پايان كتابهاى نامبرده آوردهاند . « 1 » تأليف اين كتاب به سال 1068 ق ، به پايان رسيد . « 2 »
دو . جوامع الكلم « 3 »
دومين كتاب از مجموعههاى چهارگانهء حديثى متأخّر ، از آن سيّد محمّد بن شرفالدين على بن نعمة اللَّه جزائرى ، معروف به سيّد ميرزا جزايرى ( م 1021 و به عبارتى پس از 1068 ق ) است . « 4 » اين مجموعه در بردارندهء روايات صحيح ، مؤثّق ، حَسَن و حتّى ضعيف « 5 » در زمينههاى اصول دين ، فقه ، موعظه ، تفسير ، آداب و اخلاق است كه از كتابهاى بسيارى ، اعم از كتب اربعه و كتابهاى ديگر جمعآورى شده است . « 6 » مؤلّف ، براى بيان اوصاف احاديث ، رموزى را تعيين كرده است كه پارهاى از منتقى الجمان فى الأحاديث الصحاح و الحسان صاحب معالم گرفته شده است . پارهاى از اين رموز ، بدين قرارند : « صح » ، براى صحيح مطلق ؛ « صحر » ، يعنى صحيح عند المشهور ؛ « صحى » ، يعنى صحيح عند نفسه ؛ « ق » ، يعنى موثّق ؛ « ح » ، يعنى حَسَن .
كتاب از چند « عِقد » تشكيل شده و هر عقدى ، شامل « سَمط » هايى است و هر
هامش
( 1 ) . تاريخ حديث ، ص 86 .
( 2 ) . الذريعة ، ج 25 ، ص 13 .
( 3 ) . براى اين كتاب ، دو اسم آوردهاند : 1 . جوامع الكلام فى دعائم الإسلام . مؤلّف كشف الحجب ، اين كتاب را با اين عنوان آورده است . 2 . جوامع الكلم . سيّد نعمةاللَّه جزائرى ، شاگرد مؤلّف ، بر پشت جلد اوّل كتاب ، اين عبارت را آورده است : « المجلد الاوّل من جوامع الكلم ، من تصنيفات شيخنا و أستاذنا السيّد الأجل السيد ميرزا نعمة اللَّه - تغمّده اللَّه برحمته - » . صاحب الذريعة به طور ضمنى نوشتهء سيّد نعمةاللَّه را تأييد مىكند و مىگويد كه او با نام كتاب استادش آشناست . ديگران هم از جمله صاحب روضات الجنّات و محدّث نورى در خاتمة مستدرك الوسائل ، كتاب را به همين نام تعبير مىكنند ( ر . ك : الذريعة ، ج 5 ، ص 252 ) .
( 4 ) . فهرست نسخ خطّى اهدايى آقاى مشكاة به دانشگاه تهران ، ج 3 ، ص 1273 .
( 5 ) . همان ، ص 1274 .
( 6 ) . أمل الآمل ، ج 2 ، ص 275 .