اربعهء متأخّر به حساب مىآيد ، بر اساس مستندات و مدارك قوى ، جوامع الكلم به عنوان اثر روايى چهارم از كتب اربعهء متأخّر شيعه است . اينك به معرّفى اجمالى هر كدام از اين كتب مىپردازيم .
يك . الوافى
از عالمان بزرگ بعد از محمّد تقى مجلسى ، محمّد بن مرتضى كاشانى معروف به ملّا محسن فيض كاشانى ( م 1091 ق ) است كه در بسيارى از رشتههاى علوم معقول و منقول ، سرآمد اقران بود . مهمترين اثر وى در علم حديث ، كتاب الوافى است . اين كتاب - كه يكى از بزرگترين و جامعترين كتابهاى حديثى در عصر صفوى است - شامل شرحى بر اصول و فروع الكافى است و اخبار كتب اربعه را با بياناتى گاه ، اجمالى ذكر كرده « 1 » و آن را به سال 1068 ق ، به پايان رسانده است .
هدف فيض از تأليف اين كتاب ، جمع كردن بين كتابهاى چهارگانهء اساسى شيعه بوده است ، بدين صورت كه هر يك از آنها را داراى نقصهايى ديده و دانسته است تنها از راه جمعآورى همهء آنها در يكجا و افزودن آيات متناسب قرآن در هر مورد ، مىتوان بر كتاب كاملى در اين باب ، دست يافت و دشوارىهاى آن كتابها را با توضيحى كه داده مىشود ، مرتفع كرد . فيض در شرح اين مشكلات ، به كتابهاى معتبر حديث ، استناد جست و از اين راه ، كتابى پديد آورد كه جوينده را از مراجعه به كتابهاى چهارگانهء يادشده ، بىنياز مىسازد . « 2 » فيض كاشانى ، در مقدّمهء الوافى مىنويسد :
اين ، كتابى است كامل در فنون علوم دين ، دربرگيرندهء بخشى از آنچه از علوم دين كه در قرآن مبين آمده و تمام احاديث ائمهء اطهار - سلام اللَّه عليهم - كه در اصول اربعه - كه مدار دانش حديث در روزگاران بر
هامش
( 1 ) . تاريخ ادبيات ايران ، ذبيح اللَّه صفا ، ص 257 ؛ قصص العلماء ، ص 211 .
( 2 ) . تاريخ ادبيات ايران ، ذبيح اللَّه صفا ، ص 257 - 258 .