از نسخههاى خطّى كتاب مىتوان به نسخهء دستخط ملّا محمّد بن قاسم بن شجاع الدين نجفى اشاره كرد كه به سال 1079 ق ، نگاشته شده و نزد محمّد على اوردآبادى نجفى است . « 1 » دو چاپ از اين اثر ، در دسترس است . نخست ، چاپ غير تحقيقى كه به سال 1370 ق ، با مقدّمهء محمّد على اوردآبادى و به نام مختصر بصائرالدرجات در نجف اشرف ، منتشر شده است و ديگرى ، چاپ دفتر نشر اسلامى ، با مقدّمه و تحقيق مشتاق مظفّر ، به سال 1342 ق ، با نام مختصر البصائر .
كتاب ، بنا به تصريح بسيارى از رجالپژوهان و كتابشناسان ، برگزيدهء بصائر الدرجات سعد بن عبد اللَّه اشعرى و غير از بصائر الدرجات نوشتهء محمّد بن حسن بن فروخ صفّار ( م 290 ق ) است كه منتشر شده است . « 2 » افندى با ملاحظهء عبارتى از متن مختصر البصائر ، احتمال داده كه اصل آن از محمّد بن حسن صفّار و مختصر البصائر ، از سعدبن عبد اللَّه و گزينش مختصر البصائر از حسن بن سليمان حلّى باشد . « 3 » آقاى مشتاق مظفّر ، محقّق كتاب ، احتمال افندى را رأيى صواب يافته است . ادلّهء وى عبارتاند از :
1 . با تخريج احاديث المختصر ، آشكار شد كه بيشتر احاديث اين كتاب ، عيناً ( از نظر متن و سند ) در بصائرالدرجات صفّار ، موجود است . گويى اشعرى از هر باب بصائر ، يك يا چند روايت را گزينش كرده و به همان ترتيب كتاب بصائر ، در مختصر آورده است .
2 . در تمام نسخ خطّى مورد مراجعه ، حسن بن سليمان مىگويد : « نقلت من
هامش
( 1 ) . همانجا . براى ساير نسخ ، ر . ك : مختصر البصائر ، تحقيق : مشتاق مظفّر ، ص 34 ( مقدمه ) .
( 2 ) . روضات الجنات ، ج 2 ، ص 293 ؛ أمل الآمل ، ج 2 ، ص 66 ( ش 180 ) ، كشف الحجب والأستار ، ص 559 ( ش 3149 ) ؛ الذريعة ، ج 20 ، ص 182 ( ش 2496 ) .
( 3 ) . رياض العلماء ، ج 1 ، ص 194 .