عبد اللَّه بن نور اللَّه بَحرانى
سليمان بن عبد اللَّه ماحوزى ( م 1121 ق )
عبد اللَّه بن صالح سماهيجى ( م 1135 ق )
محمّد جعفر بن محمّد طاهر خراسانى ( زنده در 1150 ق )
يوسف بن احمد بحرانى ( م 1186 ق )
ميرزا محمّد اخبارى ( م 1232 ق ) .
مرحلهء سوم : اخباريهء معتدل « 1 »
اين مرحله با زعامت شيخ يوسف بحرانى ( م 1186 ق ) شروع مىشود . وى ، نقش معتدلى را در ميان اخباريان و اصوليان ، ايفا نمود و در تخفيف آراى غلوآميز استرآبادى و پيروان او - كه بخشى از آن در كتاب الفوائد المدنية ذكر گرديده - و كاهش اختلافات اين دو جريان ، بسيار مؤثّر بود .
ايشان در كتاب الحدائق مىگويد :
من در ابتداى امر از حاميان مذهب اخباريان بودم و با برخى از مجتهدان معاصر ، در اين باره ، بحث فراوان مىكردم . . . تا اينكه بعد از تأمّل كافى و امعان نظر در سخن علماى اعلام ، براى من روشن شد كه از اين باب ، چشمپوشى كنم . « 2 »
وى در ادامهء سخن ، دلايلى را براى كار خود ، يعنى ترك تعصّب نسبت به اخباريگرى ، ذكر مىكند . از جمله اينكه پس از تأمل معلوم مىشود كه بسيارى از اختلافات اصوليان و اخباريان ، در حقيقت ، اختلاف اثر بخشى نيست . از سوى ديگر ، در مورد برخى از اين اختلافات ، بخصوص ادلّهء احكام ، ميان خود اخباريان يا مجتهدان نيز اختلاف نظر وجود دارد . « 3 »
هامش
( 1 ) . اين تعبير از نگارنده است .
( 2 ) . الحدائق الناضرة فى أحكام العترة الطاهرة ، ج 1 ، ص 167 .
( 3 ) . همان ، ص 167 - / 170 .