اين گونه نامهها و گزارشها بيانگر آن است كه گماشتگان شاه در ولايات ، نه تنها در تأمين آسايش و رفاه مردم و بهبود وضع اجتماعى - فرهنگى منطقهء تحت حاكميت خود ، تلاش نمىكردند ، بلكه برعكس ، آنان را از جهات مختلف در تنگنا قرار مىدادند . وقتى شاه حاكمى را عزل مىكرد ، معلوم نبود جايگزين او تا چه حد در رفع كاستىها و مفاسد به جاى مانده از نفر قبلى كوشش مىنمود .
اقدامات مفيدى كه در دوران قاجاريه به عمل آمد ، بيشتر در دورهء ناصرالدين شاه و به دست ميرزا تقى خان امير كبير بود . از آن جمله است اصلاح امور مالى ، اصلاح نظام ، تأسيس مدرسهء دارالفنون و استخدام معلّمان اروپايى براى تدريس و اعزام دانشجو به اروپا براى تحصيل در صنايع مختلف و تأسيس روزنامه ، ترجمه و انتشار كتب خارجى ، توسعهء صنايع و ايجاد كارخانه و تأسيس پستخانه . امير كبير در سال 1267 ق ، در همهء شهرهاى معتبر كشور ، چاپارخانه تأسيس كرد و اوّلين خطّ تلگراف در زمان ناصرالدين شاه احداث شد و به تدريج ، تكميل گرديد و ضرّاب خانه كه تا آن زمان وضع مطلوبى نداشت ، اصلاح شد .
در دوران قاجاريه ، ايران با تمدّن غرب ، آشنا شد و با كشورهاى غربى رابطه پيدا كرد . هر چند كه در فاصلهء بين انقراض دولت صفويه و قاجاريه ، دولت ايران با كشورهاى اروپايى روابط اندكى داشت ، ولى معاهدههاى بين ايران و كشورهاى غربى در دوران قاجاريه منعقد شد . « 1 »
جريانهاى فرهنگى سدههاى دوازدهم و سيزدهم
جريانهاى فرهنگى عمده در جهان تشيّع در دو قرنهاى دوازدهم و سيزدهم عبارت است از :
1 . صوفيگرى
هامش
( 1 ) . رك : لغتنامهء دهخدا ، ذيل « قاجاريه » .