بربسته و هرج و مرج و فساد ، رايج شده است . به همين علّت در راههايى كه سابق امن بود ، اكنون دزد و راهزن مىبينم . « 1 »
در چنين اوضاع اجتماعى نابهسامانى ، افغانها به ايران حمله كردند و با محاصرهء اصفهان و سرانجام تصرّف آن ، علاوه بر ايجاد قحطى و كشتار فاجعهآميز عدّهء بسيارى از مردم ، از نظر فرهنگى و علمى نيز ضايعات بسيارى پديد آوردند و عدّهاى از دانشمندان در اصفهان ، قزوين و شيراز و . . . كشته شدند . به عنوان نمونه ، به موارد زير مىتوان اشاره كرد :
1 . علّامه محمّد على سكّاكى شيرازى ، در هنگام تسلّط افغانيان مهاجم بر شيراز در سال 1135 ق ، به شهادت رسيد .
2 . سيّد ميرزا مهدى شيرازى در همان غائلهء سلطهء افغانها بر شيراز در سال 1135 ق ، به شهادت رسيد .
3 . آقا محمّد مهدى مازندرانى در سال 1140 ق ، پس از تسلّط افغانها بر اصفهان به دست افغانهاى قندهارى شهيد شد .
4 . حاج محمّد رضى قزوينى ، در حدود سال 1135 ق ، در آشوب افغانيان به شهادت رسيد .
5 . محمّد رضا ( رضا ) قزوينى ، از علماى بزرگ شيعه در مبارزه با مهاجمان افغانى در ديالآباد قزوين بعد از سال 1136 ق ، به شهادت رسيد . « 2 »
برخى عالمان ، از اصفهان متوارى شدند و به عراق يا جاهاى ديگر ، فرار كردند ، چنان كه ملّا محمّد جعفر بن طاهر خراسانى ( زنده در 1151 ق ) در حاشيهاش بر منهج المقال مىگويد :
هامش
( 1 ) . رك : تاريخ صفويه ، ص 385 - 474 .
( 2 ) . شهداء الفضيلة ( شهيدان راه فضيلت ) ، ترجمه : جلال الدين فارسى ، ص 235 ، 358 ، 364 ، 376 - 378 .