خاطر سپردند ، روز نبرد ذو قار بود . چون دو سپاه رو به رو شدند قيس بن مسعود نزد هانى بن مسعود آمد و گفت تا اسلحهاى را كه نعمان نزد او گذاشته بود ، بر يارانش پخش كند ، او نيز چنين كرد . در اين حال ميان هانى بن مسعود و حنظلة بن ثعلبة بن سيار [ 1 ] ، خلاف افتاد . هانى بن مسعود قصد آن داشت كه از برابر لشكر ايران به بيابان بگريزد ، اما حنظلة تنگ اشتران را بريد و تصميم گرفت كه پايدارى كند . اعراب براى نيمهاى از ماه ، آب ذخيره كردند و ايرانيان از بيم تشنگى روى در گريز نهادند و مردان بكر و عجل نيز به تعقيب آنان پرداختند .
پس ايرانيان بار ديگر براى نبرد صفها راست كردند و عجل را در محاصره گرفتند . اعراب جنگيدند و پايدارى مىورزيدند . اياد به بكر بن وائل پيام فرستاد كه ما به هنگام رو به رو شدن با دشمن مىگريزيم . ايشان نيز همدستى كردند و جنگ سخت شد . در اين حال يزيد بن حمار [ 2 ] السكونى با قومش كه بر سر راه ايرانيان كمين گرفته بود ، از كمين بيرون آمد و كار بر اياس بن قبيصه و اعرابى كه با او بودند ، سخت شد و اياد رو به گريز نهاد و ايرانيان نيز به هزيمت رفتند و در گرماى طاقت سوز نيمروز از آب گذشتند و همه يا كشته شدند يا از تشنگى مردند .
اياس به جاى نعمان فرمانرواى حيره شد نخيرجان [ 3 ] كه از مرزبانان ايران بود ، با او بود .
اياس نه سال در آن كار بماند . و در سال هشتم فرمانروايى او ، بعثت پيامبر اسلام واقع شد [ 4 ] . پس از او يكى از مرزبانان به نام آزادبه [ 5 ] ، پسر ماهان همدانى ، هفده سال حكومت كرد و حكومت او تا زمان بوران دختر كسرى ادامه يافت . سپس منذر بن النعمان بن المنذر كه عرب او را الغرور مىناميد ، به حكومت رسيد تا آنگاه كه در نبرد جوأثار [ 6 ] در بحرين كشته شد .
چون مسلمانان به عراق سپاه آوردند ، خالد بن الوليد وارد حيره شد و كاخهاى شاهى را در محاصره گرفت . چون بيم هلاك بود ، اياس بن قبيصه با اشراف حيره بيرون آمدند و به پرداخت جزيه رضا دادند ، خالد نيز بپذيرفت و با آن بر صد و شصت هزار درهم مصالحه نمود و بر ايشان امان نوشت و اين نخستين جزيه در عراق بود . هانى بن قبيصه برادر اياس بن قبيصه نيز در ميان آنان در قصر ابيض بود . همچنين عدى بن عدى بن العبادى و زيد بن عدى در قصر الغريين [ 7 ] و نيز عمر بن عبد المسيح [ 8 ] بن بقيله ، در قصر ابن بقيله . بقيله حارث نام داشت و او را از اين رو بدين نام مىخواندند كه روزى با دو برد سبز كه بر خود پوشيده
هامش
[ ( 1 ) ] سنان .
[ ( 2 ) ] حماد .
[ ( 3 ) ] مهرجان .
[ ( 4 ) ] طبرى : يك سال و هشت ماه كه از حكومت اياس بن قبيصه گذشته بود ، پيامبر اسلام مبعوث شد .
[ ( 5 ) ] زاذويه .
[ ( 6 ) ] اجداث .
[ ( 7 ) ] در اصل : عدسيين .
[ ( 8 ) ] عبد المسيح بن كلب بن وبره .