مرحوم آخوند ( ره ) نقض را به خود يقين اسناد داده و قائل به مجاز در اسناد ( نه مجاز در كلمه ) و تصرّف در امر عقلى مىشود . « 1 »
ايشان مىفرمايد كه چون يقين ، به معناى امر مبرم و مستحكم است ، لذا مىتوان نقض به معناى ضدّ ابرام را به خود يقين « 2 » اسناد داد . بر خلاف ظن كه در آن استحكام و ابرامى وجود ندارد و لذا استعداد بقاء ندارد و در نتيجه نمىتوان نقض را به خود ظنّ اسناد داد و گفت كه ظن را نقض نكن و لو آنكه متعلّق آن ، استعداد بقاء را داشته باشد ؛ زيرا خود ظن ، امر مبرم و مستحكمى نيست و مسلما نقض امر غير مستحكم ، معنى نخواهد داشت .
پس ، وقتى كه نمىتوان نقض را به ظن ، اسناد داد و لو آنكه متعلّق آن استعداد بقاء را داشته باشد ، در مورد يقين نيز متعلّق آن مطرح نيست ؛ بلكه خود آن ملاك مىباشد . و وقتى كه نقض به خود يقين اسناد شود ، چه استعداد بقاى متيقّن آن احراز بشود و چه نشود ، استعمال آن حسن و صحيح خواهد بود .
و اما اگر اسناد نقض به يقين را مخصوص به حالتى كنيم كه مقتضى و استعداد بقاى متيقّن محرز شده باشد ، و در صورت عدم استعداد بقاى متيقّن ، اين اسناد را جايز ندانيم ، بايد در هر موردى كه خود شىء استعداد بقاء داشته باشد ، اسناد نقض به يقين صحيح باشد ؛ در حالى كه در برخى موارد اين اسناد جايز نبوده و به كار نمىرود و يا برعكس در مواردى ، متعلّق يقين ، امر مبرمى نبوده و استعداد بقاء ندارد ؛ ولى اسناد نقض به خود يقين صحيح است .
مثلا گفتن عبارت « نقضت الحجر من مكانه » كه در مورد سنگى به كار رفته كه بر جاى خودش پابرجا است و استعداد بقاء را دارد ، بايد صحيح باشد ؛ در حالى كه اين استعمال ركيك بوده و در استعمالات عربى به كار نمىرود ؛ بلكه به جاى آن از واژهء « نقلت » استفاده مىشود .
يا برعكس ، گفتن « انتقض اليقين باشتعال السّراج » در صورت شك در بقاى متيقّن ، نبايد درست باشد ؛ در حالى كه اگر اين شك در وجود مقتضى و استعداد بقاى متيقّن هم باشد « 3 » به اينكه شك كنيم آيا نفت چراغ براى سوختن كافى بوده يا نه ، اين استعمال
هامش
( 1 ) - همان حرفى كه سكّاكى در باب استعاره مطرح مىكند ( مصحّح ) .
( 2 ) - نه به متيقّن كه متعلّق يقين است .
( 3 ) - چون اگر شك در وجود رافع باشد مثل شك در وزش باد و خاموش شدن چراغ بر اثر آن ، در اين صورت استعداد بقاى متيقّن محرز بوده و استعمال صحيح خواهد بود و ليكن بحث در حالتى است كه شك در وجود مقتضى باشد كه طبق نظر ايشان در اين حالت نيز اين استعمال صحيح است .