و مركبه « ما » شارحه و حقيقته . لم ثبوتى و اثباتى .
هل بسيطه در هرجائى است كه محمول از افعال عموم باشد بدليل اينكه در هل بسيطه سئوال از وجود شئ است . و افعال عموم نيز چيزى غير از وجود را نمىفهماند . مانند « هل العنقا موجود » .
علت اينكه به اين « هل » بسيطه گفته شده نيز همين است كه سئوال فقط از وجود شئ است . بدون اينكه باوجود چيزديگرى همراه باشد . در افعال خصوص غير از وجود ، معانى ديگر نيز دخالت دارند .
مانند خوردن ، بردن ، گفتن و . . .
هل مركبّه . جائى است كه محمول آن مركّب باشد . به اين معنى كه از افعال خصوص باشد سئوال بهل مركبه بعد از هل بسيطه است .
يعنى جائى است كه وجودش معلوم باشد مانند « هل ابوك عالم » بعد از آنكه فهميديم پدر مخاطب وجود دارد از علم او سئوال مينمائيم .
[ ادوات ديگر استفهام ]
« ما » حقيقيّه . بوسيله ماء حقيقيّه از ماهيّت و حقيقت شئ پرسش مىشود . مانند الانسان ما هو ؟ در جواب اين سئوال بايد جنس و فصل در جواب بيآورند و بگويند حيوان ناطق هرچه كه حيوان ناطق نباشد انسان هم نيست . زيرا ماهيت انسان حيوان ناطق است . ماهيت يعنى ماهويّت شئ . آنچه كه تحقق و شيئيّت شئ بسته به او است كه اگر او نباشد آن حقيقت نيست .
« ما شارحه » . بوسيله ماء شارحه طلب شرح الاسم مينمايند . مانند ما العنقاء . در جواب ميگوئيم : طائر .
لم ثبوتى . در جائى است كه از علت پى بمعلول مىبرند . چنان كه از خورشيد پى به آفتاب ببريم . و مانند « زيد متعفّن الاخلاط و كلّ