نكته و جهتى را در نظر گرفته .
و فهل انتم شاكرون : قبلا بين سه جمله مقايسه شد كه با « هل » بود . اينك بين دو جمله كه يكى با « هل » « هل انتم شاكرون » و ديگرى با همزه « افانتم شاكرون » است مقايسه مىشود تا بهبينيم كداميك دلالتشان بر معنى طلب بيشتر است . هردو جمله از جهت آنكه اسميهاند دلالت بر دوام و ثبوت دارند ولى دلالت جمله اول بر طلب حصول از جمله دوم بيشتر است . بدليل آنكه « هل » بايد بر فعل داخل شود و دخولش بر اسم خلاف مقرّر است و آنچه خلاف مقرر باشد بايد نكته داشته باشد . نكتهاش شدت خواسته و علاقه متكلم است . ولى همزه چون داخل بر اسم و فعل هردو مىشود نكته و جهتى ندارد و طبق قواعد لازمه و مقرّره استعمال شده .
و لهذا : طبق مباحث قبل آيا « هل زيد منطلق » صحيح است ؟
شارح ميگويد اگر بليغ بگويد صحيح است و گرنه غلط است . زيرا شخص فصيح است كه لطائف سخن را ميداند و اوست كه ثبوت و غير ثبوت و ابراز ما سيوجد فى معرض الوجود را درك مينمايد .
و هى اى هل قسمان : مطالب و مسائل استفهاميه زيادند . ولى از بين همه سه مطلب داراى اهميت است . « هل ، ما و لم »
اسّ المطالب ثلاثة علم * مطلب ما ، مطلب هل ، مطلب لم
فما هو الشارح و الحقيقى * و ذو اشتباك مع هل انيقى
و هل بسيطا و مركبا ثبت * لميّة ثبوتا اثباتا حوت
بهريك از اين سه از اين جهت مطلب گفتهاند كه بوسيله آنها پرسش مىشود و هريك از اين سه به دو قسمت تقسيم ميشوند . هل بسيطه