بودهاند كه با ما و لا مركب شدند . الّا نيز در اصل هل لا بوده . چون هاء و همزه قرب مخرج دارند . هاء تبديل بهمزه شده . و الّا گرديده است . « لا » و « ما » هردو زايدند . هل و لو هم مجازا بمعنى تمنّى است و از تركيب هل و لو تمنى با ما ولاء زايد معنى تحضيض و تنديم زائيده شد . مصنف عين عبارت سكاكى را نياورده بلكه مفهوم كلام او را نقل نموده .
و قوله لتضمينهما : تضمين مصدر باب تفعيل است كه دو مفعولى است . مفعول اول « هما » و مفعول دوم « معنى التمنّى » است . و اگر بلفظ تضمّن باشد از باب تفعل صحيح نيست زيرا منظور صاحب مفتاح مشتمل بودن بطور الزامى است و اين معنى را تضمين مىفهماند نه تضمّن .
و قد يتمنّى بلعل : لعّل نيز مجازا بمعنى تمنّى به كار ميرود مشروط بر آنكه متمنّى ممكن الوقوعى باشد كه در حصول آن طمع و انتظار نيست . و در جواب آن نيز فعل مضارع منصوب مىشود « بان » مقدر ، مانند « لعلى احجّ فازورك » .
[ بحث تصديق و تصور ]
و منها اى من انواع الطلب : براى استفهام الفاظ زيادى وضع كردند بعضى از آنها مختصّ بطلب تصورند مانند غير از اهل از ادوات استفهام و بعضى بطلب تصديق مانند « هل » و بعضى مشترك بين هردو مانند همزه .
طلب تصديق جائى است كه متكلم علم به نسبت ندارد و ميخواهد اين علم را بدست آورد مانند آنكه مىپرسد : اجاء ابوك ؟
گاهى علم به نسبت دارد يعنى آمدن را ميداند ولى نميداند پدر