و لقد احسن صاحب المفتاح . . . : شارح بيان اين شرط را براى قصر افراد و قلب چيزى زائد و بيهوده ميداند و ميگويد مثال قصر افراد كه « ما زيد الّا شاعر » بود ميتوان براى حصر قلب آورد در صورتى كه بين كتابت و شعر تنافى نيست و به همين جهت صاحب مفتاح نيز اين شرط را نيآورده است و بنا بر شرط مصنف « ما زيد الّا شاعر » نميتواند هيچيك از اقسام حصر افراد و قلب و تعيين باشد زيرا اين مثال را ما در برابر مخاطبى ميگوئيم كه معتقد است زيد كاتب است . پس چون معتقد به دو صفت نيست حصر افراد هم نيست . و چون مردّد نيست حصر تعيين هم نيست و چون دو وصف تنافى ندارند حصر قلب هم نيست . در صورتى كه اين مثال در اين صورت حصر قلب است و شرط مصنف زائد است .
لا يقال هذا شرط الحسن : بعضى براى اصلاح عبارت مصنف دو توجيه بيان نمودهاند : 1 - شرطى كه مصنف براى حصر افراد و قلب آورده شرط حسن است يعنى بهتر است كه اينطور باشد نه شرط وجوب . 2 - مراد تنافى در اعتقاد مخاطب است نه تنافى ذاتى بين آن دو صفت .
شارح هردو را قبول نمىكند . ميگويد : اينكه ميگوئيد شرط مصنف شرط حسن است از عبارت خودش اين مطلب استفاده نميشود و بر فرض كه از عبارت او فهميده شود شرط حسن معنى ندارد . زيرا اگر مخاطبى معتقد باشد باينكه زيد كاتب است و شاعر نيست ، و ما به او بگوئيم « ما زيد الّا شاعر » مثالى زيبا و خوب است . با آنكه بين شعر و كتابت تنافى نيست . و در صورتى كه آن شرط ، شرط حسن
آئين بلاغت ( شرح مختصر المعانى ) ( فارسى ) — صفحة 43
مساهمون: احمد امين شيرازى
ص٤٣