شاهد : - از ديدگاه ابن مالك - تقديم تمييز « عينا » از عامل خود كه فعل « قرّ » است مىباشد . لكن استدلال ابن مالك به اين شعر براى اثبات ادعاى خود ، سهو و غفلتى از ناحيه او مىباشد زيرا « المرء » فاعل براى فعل محذوفى است كه « قرّ » مذكور آن را تفسير مىكند چون « إذا » شرطيه فقط بر فعل داخل مىشود و « عينا » تمييز نسبت موجود بين فعل « قرّ » محذوف و فاعل مذكور آن « المرء » در جملهء « إذا قرّ المرء عينا » است بنابراين عامل آن مقدّم است .
تركيب شعر : « إذا » ظرف متضمن معناى شرط و « المرء » فاعل فعل محذوف كه « قرّ » مذكور آن را تفسير مىكند « عينا » تمييز و « بالعيش » متعلّق به « قرّ » و « مثريا » اسم فاعل باب إفعال و به معناى ثروتمند و حال از ضمير مستتر در « قرّ » است و واو عاطفه و جمله « لم يعن بالإحسان » را عطف بر جمله شرط قبل مىكند و ضمير فاعلى مستتر در « يعن » عود به « المرء » مىكند و جمله « كان مذمّما » جواب شرط است .
معناى شعر : « اگر زمانى روشن شود مرد ، از حيث چشم - كنايه از راحتى و خوشوقتى در زندگى است - به طورى كه روشن و خوشوقت باشد آن مرد در زندگى در حالى كه ثروتمند است آنگاه توجهى به احسان به فقراء نداشته باشد ، او مورد مذمت و ملامت مىباشد » .
و أمّا قوله : اگر كسى بگويد با شعر قبل اگر نتوان استدلال بر تقديم تمييز از عامل خود كرد لكن با اين شعر قطعا مىتوان تمسك به تقديم تمييز بر عامل كرد زيرا شرايط تركيب ديگرى غير از اين تركيب - تقدم تمييز بر عامل خود - را ندارد .
« أنفسا تطيب به نيل المنى * و داعي المنون ينادي جهارا » « 1 »
شاهد : تقديم « نفسا » بر عامل خود كه « تطيب » است مىباشد . لكن به اين استدلال نيز مىتوان جواب داده مىشود كه اين از ضرورت شعرى است و با ضرورت نمىتوان قاعدهاى در ادبيات عرب اثبات كرد .
هامش
( 1 ) - شرح شواهد المغني : 2 / 862 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 7 / 26 ، البهجة المرضية : 120 ، التصريح على التوضيح :
1 / 400 ، شرح الاشموني : 2 / 201 .