همانطور كه بعد از ادات شرط جازم زائده واقع مىشود ، مانند آيهء شريفهء :
أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ
( النساء / 78 ) .
و
وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ
( الأنفال / 58 ) .
گاهى هم بعد از ادات شرط غير جازم نيز زائده واقع مىشود ، مانند آيهء شريفهء :
حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ
( فصلت / 20 ) .
و همچنين بين تابع و متبوع نيز واقع مىشود ، مانند آيهء شريفه :
إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها
( البقرة / 26 ) .
شاهد : در وقوع « ما » زائده كافه غير عوضيه بين متبوع « مثلا » و تابع آن كه « بعوضة » است مىباشد و در آيهء « بعوضة » بدل از « مثلا » مىباشد و به همين جهت زجاج از جميع بصريون نقل كرده است كه در اين آيه « ما » حرف زائد غير كافه غير عوضيه است . و مؤيد قول بصريون ، قراءت ابن مسعود است كه اصلا « ما » در آيه قراءت نكرده است كه اين خود كاشف زائده بودن آن است ، زيرا طبق قاعدهء « القراءات تدل بعضها على بعض » معلوم مىشود كه وجود و عدم « ما » در اصل معناى آيه تأثيرى ندارد كه اين با زائده بودن « ما » سازگار است .
و قيل : قول ديگر در آيه اين است كه « ما » اسم نكره به معناى « شيء » بوده و صفت يا بدل از « مثلا » مىباشد لذا محل آن منصوب است و در اين قول ، كلمه « بعوضة » عطف بيان از « ما » مىباشد .
هذا فصل عقد للتدريب فى . « ما »
متن قوله تعالى :
ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَ ما كَسَبَ
( المسد / 2 ) . تحتمل « ما » الاولى :
النافية . .
شرح در آخر بحث « ما » مصنف كتاب ، فصلى را براى تمرين دربارهء « ما » و تطبيق