اين اشكال معنوى و عدم تعلّق ارادهء متكلم به آن مفهوم غلط خواهد شد .
السّادس : التوكيد بالنفس و العين : ششمين و آخرين موضعى كه باء زائده واقع مىشود ، مواردى است كه كلمه « نفس و عين » و تثنيه و جمع آن دو ، در موضع تأكيد ماقبل مىباشد . و بعضى از علما قرار دادهاند از اين مورد ، اين آيهء شريفه را :
الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ
« البقرة / 228 »
شاهد : وقوع باء زائده بر كلمهء « أنفسهنّ » كه تأكيد ضمير در « يتربّصن » مىباشد ، است .
و فيه نظر : لكن در قرار دادن اين آيه از موارد زيادت باء ، اشكال است زيرا قاعده در ضمير مرفوع متصل اين است كه هرگاه بخواهد به واسطهء كلمهء « عين يا نفس » تأكيد شود ، بايد ابتداءا ضمير مرفوع منفصل مطابق آن آورده شود ، سپس توسط اين دو كلمه تأكيد گردد ، مانند : « قمتم أنتم أنفسكم » كه « أنفسكم » تأكيد ضمير مرفوع متصل در « قمتم » است كه ابتداءا ضمير مرفوع منفصل مطابق آن آورده شده است . و ابن مالك در الفيه در بيان اين قاعده مىگويد :
و إن تؤكّد الضمير المتصل * بالنفس و العين فبعد المنفصل
بنابراين « أنفسهنّ » مفعول بواسطه براى « يتربّصن » مىباشد و باء غير زائده و به معناى الصاق است ، چنان كه زمخشرى « 1 » به اين مطلب اشاره كرده است :
نكته : ابن مالك از بين معناى مذكور براى باء ، يازده معنا براى باء در الفيه بيان نموده است :
للانتهاء « حتى » و لام و « إلى » * و « من » و باء يفهمان بدلا
و زيد و الظرفية استبن بباء * و « في » و قد يبينان سببا
بباء استعن و عدّ ، عوّض الصق * و مثل « مع » و « من » و « عن » بها انطق
هامش
( 1 ) - الكشاف : 1 / 271 .