است و « حسب » خبر مقدّم يا بالعكس . « 1 »
و منه عند سيبويه : و از همين قبيل است كه باء زائده بر مبتدأ داخل شده است اين آيهء شريفه :
بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ
« القلم / 6 » نزد سيبويه ، او مىگويد :
« أيّ » استفهامى مبتدأ بوده كه باء زائده بر آن داخل شده است و ضمير « كم » مضاف اليه و « المفتون » خبر آن است . لكن ابو الحسن اخفش گفته است : باء در « بأيكم » زائده نيست به همين جهت متعلّق است به يكى از مشتقات محذوف مادهء « استقرار » كه از الفاظ عموم مىباشد و مخبربه ( لفظى كه خبر داده مىشود بواسطهء آن يعنى خبر ) از « المفتون » مىباشد كه مخبر عنه و مبتداى مؤخر است و سبب تقديم خبر ، صدارتطلبى « أيّ » استفهامى مىباشد .
سپس بنا بر قول اخفش در معناى باء اختلاف شده است ، گروهى مانند زمخشرى « 2 » گفتهاند : معناى باء الصاق است و « المفتون » مصدر ميمى و به معناى « الفتنة » است ، يعنى : « جنون مىباشد به كداميك از شما » و گروه ديگرى مانند ابن انبارى « 3 » گفتهاند : « المفتون » اسم مفعول است و باء معناى ظرفيت دارد و متعلّق به شبه فعل يا افعال عموم ، يعنى : « در كداميك از گروههاى شما مجنون است ؟ » .
و ابو البقاء « 4 » هرسه وجه را احتمال صحّت مىدهد و علامه طباطبائى « 5 » قول سيبويه را ترجيح داده است .
تنبيه
متن من الغريب أنّها زيدت فيما أصله المبتدأ و هو اسم « ليس » به شرط أن يتأخّر إلى موضع الخبر . . .
شرح و از موارد بسيار قليل الاستعمال كه نادر و غريب محسوب مىشود ، وقوع
هامش
( 1 ) - همع الهوامع : 1 / 93 .
( 2 ) - الكشاف : 4 / 585 .
( 3 ) - البيان : 2 / 453
( 4 ) - الإملاء : 2 / 266 .
( 5 ) - الميزان : 20 / 370 .