است كه هم مراعات لفظ و هم مراعات معنا جايز است مگر در حالى كه « كلّ » مبتدا بوده باشد ، كه در اين صورت واجب است فقط مراعات لفظ شده و ضميرى كه در خبر است تنها مىتواند مفرد مذكر باشد ، مانند آيه شريفه :
وَ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً
شاهد : مفرد بودن ضمير مستتر در « آتيه » است كه به « كلّ » عود مىكند و « آتيه » خبر براى آن است .
أمّا ( لقد أحصاهم ) : اگر بر اين قول ، كسى اشكال كند كه جمله « لقد أحصاهم » خبر براى « كلّ » در آيهء شريفه است و ضمير جمع « هم » به آن عود مىكند در حالى كه شما مىگوئيد هرگاه « كلّ » مبتدا بود ، واجب است ضمير مفرد مذكر به اعتبار مراعات لفظ « كلّ » به آن عود كند . جواب اين است كه جمله « لقد أحصاهم » خبر براى « كلّ » نمىباشد بلكه جواب قسم محذوف است كه در اصل اين گونه بوده است : « و اللّه لقد أحصاهم و عدّهم عدّا » .
فإن قطعت عن الإضافة : اگر كلمهء « كلّ » از اضافه لفظى قطع شد يعنى مضافاليه آن در لفظ ذكر نشد . در اين صورت حتما معناى آن در نيّت ملحوظ مىباشد ، زيرا كلمهء « كلّ » از الفاظى است كه دائم الإضافة معنوى است يعنى هر چند لفظ مضافاليه حذف گردد لكن بايد معناى آن در نيّت باشد ، در اين صورت ابو حيان مىگويد : هم مراعات لفظ « كلّ » جايز است ، مانند آيه شريفه :
كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ
« الإسراء / 84 »
شاهد : مراعات لفظ « كلّ » در آيه است كه به همين جهت ضمير مفرد مذكر در « يعمل » و « شاكلته » به آن عود مىكند .
و هم مراعات معناى « كلّ » در اين صورت جايز است ، مانند آيه شريفه :
وَ كُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ
« الأنفال / 54 »
شاهد : مراعات معناى « كلّ » در آيه است ، كه به همين جهت ضمير جمع مذكر در « كانوا » به آن عود مىكند .
و الصواب : لكن قول حقّ در اين صورت ، اين است كه اگر آن مضافاليه