ضمير مطابق با معناى « كلّ » در عبارت بايد استفاده شود ، مانند قول خداوند متعال :
وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ
« الإسراء / 13 »
شاهد : مراعاتكردن معناى « كلّ » در آيه و ارجاع هرسه ضمير مفرد مذكر به آن به جهت معناى مفرد و مذكر داشتن آن بهوسيله اضافه شدن به اسم نكرهء مفرد مذكر « انسان » مىباشد . و مانند قول أمير المؤمنين عليه السّلام :
كل حسنة لا يراد بها وجه الله تعالى فعليها قبح الرياء و ثمرتها قبح الجزاء . « 1 »
شاهد : مراعات معناى « كلّ » كه مفرد مؤنث به دليل اضافه شدن آن به اسم مفرد مؤنث « حسنة » مىباشد است به همين جهت سه ضمير مذكور در « بها » و « فعليها » و « ثمرتها » كه راجع به « كلّ » است به صورت مفرد مؤنث آورده شده است .
معناى حديث : « هركار نيكى كه اراده به آن نشده باشد وجه و رضايت خداوند متعال ، بر آن كار نيك ، قبح و پليدى رياكارى بوده و نتيجهء آن كار ، جزاى قبيح مىباشد » .
و مانند قول لبيد از شعراى مخضرم كه در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مسلمان شد :
« و كلّ اناس سوف تدخل بينهم * دويهيّة تصفرّ منها الأنامل » « 2 »
شاهد : مراعاتكردن معناى « كلّ » كه جمع مذكر است مىباشد كه به واسطه اضافه به اسم جمع مذكر ، حاصل شده است و به همين جهت به « كلّ » ضمير جمع در « بينهم » عود مىكند .
تركيب شعر : « كلّ » مبتدا و مضاف و « اناس » و جمله بعد ، خبر آن است و « دويهية » تصغير « داهية » فاعل « تدخل » و جمله بعد از آن در محل رفع ، صفت براى آن است و « الأنامل » جمع « الأنملة » فاعل براى فعل « تصفّر » است .
معناى شعر : « و تمامى انسانها در آينده داخل مىشود در بينشان فاجعه
هامش
( 1 ) - غرر الحكم : 2 / 549 .
( 2 ) - شرح شواهد المغني : 1 / 150 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 1 / 281 ، معجم النحو : 285 ، اللباب : 138 ، شرح ابن يعيش : 5 / 114 ، الإنصاف : 1 / 139 ، شرح الشافية : 4 / 85 ، الخزانة : 1 / 94 .