و همانطور كه در قسم دوّم از وجوه سهگانه تركيبيه « كلّ » به اعتبار ماقبل بيان شد در اين صورت « كلّ » غالبا تأكيد مىباشد .
و مىدانيم كه عامل در توابع بلافاصله قبل از آن ذكر نمىشود بنابراين عامل معنوى نيز چون در كلام ذكر نمىشود شبيه عامل تأكيد در عدم ذكر قبل از آن مىشود ، به همين جهت مبتدا بودن « كلّ » نيز همانند تاكيد بودن آن غالبى است .
بنابراين مراد از غالبيت عملكردن عامل معنوى ابتدائيت در « كلّ » در اين صورت ، نسبت به عوامل لفظى است لكن در مقايسه با تأكيد ، علماى نحو استعمال « كلّ » مضاف به ضمير را در تأكيد بيشتر مىدانند . و از جمله موارد غير غالبى استعمال « كلّ » در اين صورت كه عوامل لفظى در آن عمل كرده است ، اين شعر شاعر است :
« يميد إذا مادت عليه دلاؤهم * فيصدر عنه كلّها و هو ناهل » « 1 »
شاهد : اعمال « يصدر » بر « كلّ » بنابر فاعليت است .
تركيب شعر : « يميد » فعل و فاعل آن ضمير مستتر « هو » كه به « ماء » راجع است همانطور كه ضمير « عليه » و « عنه » به « ماء » عود مىكند « إذا » ظرفيه شرطيه و جواب آن به قرينه « يميد » محذوف است و « دلاء » فاعل « مادت » ، و جمله « و هو ناهل » حاليه است .
معناى شعر : « حركت مىكند آب زمانى كه اگر حركت كند بر آن آب ، دلوهاى آنان ، پس خارج مىشود از آن آب تمامى دلوها در حالى كه آنها سيراب هستند » .
و لا يجب أن يكون : و واجب نيست از قبيل اعمال عوامل لفظى بر « كلّ » كه مضاف به ضمير مذكور است ، « كلّ » در قول أمير المؤمنين عليه السّلام در جنگ بدر باشد :
ضربنا غواة الناس عنه تكرّما * و لمّا رأوا قصد السبيل و لا الهدي
« فلمّا تبيّنّا الهدى كان كلّنا * على طاعة الرحمن و الحقّ و التقى » « 2 »
نصرنا رسول اللّه لمّا تدابروا * و ثاب إليه المسلمون ذو و الحجى
هامش
( 1 ) - شرح شواهد المغني : 2 / 521 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 4 / 190 ، همع الهوامع : 2 / 73 ، شرح الاشموني : 3 / 85 .
( 2 ) - شرح شواهد المغني : 2 / 512 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 4 / 190 ، شرح الاشموني : 3 / 85 .