معناى تقليل بر دو قسم است :
1 - تقليل فعل مابعد ، مانند : « قد يصدق الكذوب » كه « قد » دلالت بر كمى و تقليل فعل « يصدق » مىكند ، در اين صورت معناى مثال « كم است كه راست گويد شخص دروغگو » است .
2 - تقليل متعلّق و معمول فعل بعد در حالى كه خود فعل قليل نيست ، مانند قول خداوند متعال :
قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ
« النور / 64 » زيرا كلمه « قد » دلالتى ندارد كه فعل مابعد « يعلم » كم است بلكه دلالت دارد بر اينكه « ما أنتم عليه » كه معمول و متعلّق به « يعلم » است نسبت به « يعلم » بسيار كم است بنابراين معناى آيه اين گونه مىشود : « خداوند مىداند آنچه كه شما بر آن هستيد و آنچه كه شما بر آن هستيد در مقابل دانش خداوند بسيار چيز قليلى است » .
و زعم بعضهم : و اعتقاد دارند بعضى از نحويين به اينكه « قد » در هردو مثال مذكور در معناى سوّم و مانند اين دو مثال براى تحقيق و حتميّت فعل مابعد است و تقليل در مثال اوّل از « قد » استفاده نمىشود بلكه از سياق جمله « الكذوب يصدق » استظهار و استفاده مىشود زيرا اين كلام اگر حمل بر قلّت صدور فعل صدق براى شخص دروغگو نشود كلام فاسد مىباشد زيرا آخر كلام كه مىگويد : « يصدق :
راست مىگويد » مباين و مناقض اوّل كلام كه مىگويد : « الكذوب : دروغگو » است و مىدانيم كه شخصى كه كذوب است زياد راست نمىگويد و إلّا به او كذوب گفته نمىشد بنابراين اين قلّت از اسناد دو چيز متضاد استفاده مىشود و نظير اين مثال ، قول أمير المؤمنين عليه السّلام است : « قد يزهق الحكيم » « 1 » يعنى : « گاهى خطا مىكند شخص حكيم » .
الرّابع : چهارمين معناى « قد » تكثير و زياد بودن تحقق مضمون جمله بعد در عالم خارج است اين معنا را سيبويه « 2 » در قول هذلىّ اثبات كرده است :
« قد أترك القرن مصفرّا أنامله * كأنّ أثوابه مجّت بفرصاد » « 3 »
هامش
( 1 ) - غرر الحكم : 2 / 526 .
( 2 ) - الكتاب : 2 / 369 .
( 3 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 103 ، شرح الكافية : 2 / 388 ، موسوعة النحو و الصرف و الإعراب : 521 ، شرح