العاشر : آخرين و دهمين معناى « في » تأكيد است و اين معنا براى « في » در وقتى است كه زائده غير تعويضيه باشد . ابو على فارسى اين معنا را براى « في » قائل بوده و استعمال آن را فقط در ضرورت شعرى جايز مىداند ، و براى اثبات اين قول به شعر ابو سعد سويد بن أبي كاهل يشكرى از شعراى مخضرم استشهاد نموده و آن را قراءت كرده است :
« أنا أبو سعد إذا الليل دجا * يخال في سواده يرندجا » « 1 »
شاهد : زيادت غير تعويضيه « في » مىباشد زيرا فعل « يخال » متعدّى بنفسه بوده و نيازى در تعديه به حرف جر ندارد .
تركيب شعر : « أنا » مبتدا و « أبو سعد » خبر ، « إذا » اسم ظرف زمان متضمن معناى شرط و « الليل » فاعل فعل محذوفى است كه فعل « دجا » آن را تفسير مىكند و مصرع دوّم شعر ، جواب « إذا » مىباشد و « يخال » از افعال قلوب و « في » زائده « سواده » نائب فاعل و « يرندج » مفعول دوّم و الف براى اطلاق شعر است .
معناى شعر : « من ابو سعد هستم كه اگر شب تاريك شود ، گمان گرديده مىشود سياهى او همچون سياهى پوست سياه كفاشى است » .
و بعضى از نحويين وقوع « في » زائده غير تعويضيه را در نثر نيز اجازه دادهاند و اين آيه شريفه را از موارد آن ، دانستهاند كه در حكايت قول حضرت نوح به قوم خود در سوار بر كشتى شدن براى نجات از غضب خداوند قهّار است :
وَ قالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها
« هود / 41 »
شاهد : زيادت « في » مىباشد زيرا فعل « اركبوا » متعدّى بنفسه است .
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 4 / 81 ، شرح شواهد المغني : 1 / 486 ، النحو الوافي : 2 / 471 ، شرح الاشموني :
2 / 219 ، همع الهوامع : 2 / 30 .