كه مجرور آن از اسماء مكان مىباشد ، مانند قول حسان بن ثابت در رثاء و سوگ ارتحال پيامبر صلّى اللّه عليه و آله :
« أ اقيم بعدك في المدينة بينهم * يا لهف نفسي ليتني لم اولد » « 1 »
شاهد : معناى ظرفيهء مكانيهء داشتن « في » است .
تركيب شعر : همزه استفهام انكارى ، « اقيم » فعل مضارع متكلم و ضمير متكلم مستتر « أنا » فاعل آن ، « بعد » ظرف متعلّق به فعل قبل و اضافه به ضمير مخاطب و « في المدينة » جار و مجرور متعلّق به فعل قبل و « بين » ظرف متعلّق به « اقيم » و « يا » حرف ندا « لهف » منادا و مضاف به « نفس » و « ليتنى » از حروف مشبهة بالفعل و نون وقايه و ياء ضمير متكلم اسم و جمله « لم اولد » خبر آن است .
معناى شعر : « آيا اقامت مىكنم بعد از شما - اى پيامبر - در مدينه در بين مسلمين ، اى واى بر نفس من ، كاش من از مادر زائيده نشده بودم » .
2 - زمانيه : علامت آن اين است كه مجرور آن از اسماء زمان باشد ، مانند قول حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله درباره حضرت امام عصر ( عج ) :
« المهدي منّا أهل البيت يصلح اللّه له أمره في ليلة » . « 2 »
شاهد : معناى ظرفيّت زمانيه داشتن « في » در حديث است .
معناى حديث : « حضرت مهدى از ماست ، ما اهل بيت نبوت هستيم و خداوند آماده مىكند كار او را براى حضورش در يك شب » .
و قد اجتمعتا : و محققا معناى ظرفيت مكانيه و زمانيه اجتماع كردهاند در دو كلمه « في » در اين آيه شريفه كه درباره پيروزى اهل كتاب « روم » بر غير اهل كتاب - فارس - بعد از پيروزى فارس در جنگ اوّل است :
الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ
« الروم / 1 - 4 »
شاهد : اجتماع هردو معناى ظرفيه زمانيه و مكانيه در آيه است زيرا « في » اوّل
هامش
( 1 ) - ديوان حسان بن ثابت : 208 ، أعيان الشيعة : 1 / 296 .
( 2 ) - كمال الدين و تمام النعمة : 152 .