التّاسع : نهمين معناى « عن » استعانت است و دلالت مىكند كه فعل قبل بوسيله و كمك مجرور صورت گرفته است ، اين قول ابن مالك است و براى اين معنا مثال زده است به : « رميت عن القوس » و گفته است كه « عن » معناى باء دارد زيرا عربها در همين مورد مىگويند : « رميت بالقوس » يعنى : « پرتاب كردم به كمك كمان » .
نكته : علت اينكه معناى نهم از معناى هشتم جدا بيان شد در حالى كه يكى از معانى باء ، استعانت مىباشد اين است كه مراد از مرادف باء كه معناى هشتم است آن معناى كثير الاستعمال كه الصاق مىباشد است و در معناى نهم مراد يكى ديگر از معانى باء است كه استعانت مىباشد .
العاشر : دهمين معناى « عن » اين است كه زائده تعويضيه از « عن » ديگرى كه محذوف است باشد ، مانند قول زيد بن رزين :
« أتجزع أن نفس أتاها حمامها * فهلّا الّتي عن بين جنبيك تدفع » « 1 »
شاهد : زائده بودن « عن » و عوض از « عن » محذوف بودن است به همين جهت ابن جنى گفته است اصل شعر و مراد شاعر اين گونه بوده است : « فهلّا تدفع عن الّتى بين جنبيك » سپس « عن » كه داخل بر موصول « الّتى » بوده است حذف شده و بعد از موصول عوض از آن محذوف ، آورده شده است .
تركيب شعر : همزه براى استفهام توبيخى است « تجزع » فعل و « أنت » مستتر فاعل است « أن » مخفّفه از ثقيله و اسم آن ضميرشان و جمله بعد در محل رفع خبر آن و « أن » و صله آن در محل نصب بنا بر مفعولله بودن براى « تجزع » و اگر همزه در « ان » به كسره باشد « إن » شرطيه بوده و « نفس » فاعل فعل محذوفى كه فعل « أتاها » آن را تفسير مىكند و « أتاها » فعل و مفعول و « حمام » مضاف و فاعل « أتى » و مضاف به ضمير مؤنث مىباشد و « هلّا » حرف تحضيض و « تدفع » فعل و فاعل و « التي » محلا منصوب به نزع خافض « عن » بوده و مفعول مقدّم براى « تدفع » است و « بين » اضافه به « جنبيك » و ظرف متعلّق به فعل عام محذوف ، صله « التي » مىباشد .
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 303 ، شرح شواهد المغني : 1 / 436 ، شرح الاشموني : 2 / 224 ، التصريح على التوضيح : 2 / 16 ، النحو الوافي : 2 / 475 .