جاويد ذات اقدس - كه مرا به تعجب مىاندازد رضايت بنو قشير » .
نكته : همانطور كه ملاحظه مىشود فاعل فعل « رضيت » به صورت مذكر « بنو قشير » است و طبق قاعده بايد فعل مذكر آورد ، لكن بايد توجه داشت كه اگر فاعل ، جمع مذكر سالم بالأخص لفظ « بنو » باشد ، تأنيث فعل آن جايز است .
بايد دانست كه اين نظر كوفيون است كه « على » به معناى « عن » در زبان عرب استعمال مىشود ، لكن بصريون قائل هستند : در مواردى كه فعلى با حرف جر خاصى متعدّى مىشود و به جاى آن در استعمال ، حرف جر ديگرى قرار مىگيرد ، آن حرف جر معناى خود را داشته و معناى حرف جر اوّل را نمىدهد ، بلكه اين فعل مقدّم است كه متضمّن معنايى شده است كه با اين حرف جر كه داراى معناى اصلى خود است متعدّى مىشود به همين جهت در اين شعر احتمال دارد « رضيت » متضمن معناى « عطفت » كه با « على » متعدّى مىشود باشد به همين علّت احكام « عطفت » را معنا و لفظا داراست .
نكته : باب تضمين : عبارت از جعل و قرار دادن معناى فعلى در فعل ديگر و تنزيل آن فعل به منزلهء فعل ديگرى كه در آن قرار داده شده بطورى كه علاوه برداشتن معناى فعل متضمّنفيه ، داراى احكام نحويه آن نيز مىباشد به عنوان مثال اگر فعل متضمّن لازم باشد و متضمّنفيه متعدّى ، فعل متضمّن متعدّى مىشود ، و همچنين اگر فعل متضمّن لازم بود و با حرف جر خاصى متعدّى مىشود بعد از تضمين فعل ديگر در آن ، اگر آن فعل لازم باشد و با حرف جر ديگرى متعدّى مىشود ، آن فعل متضمّن نيز با آن حرف جر متعدّى مىگردد . « 1 »
الرابع : چهارمين معناى « على » تعليل است مثل لام تعليل كه دلالت بر عليت مابعد براى انجام فعل ماقبل دارد ، مانند قول خداوند متعال درباره مهلت دادن به كسانىكه نمىتوانند تمام ماه رمضان را روزه بگيرند :
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ
« البقرة / 185 »
هامش
( 1 ) - براى تحقيق مراجعه شود به : النحو الوافي : 2 / 522 . اللباب : 365 .