معناى حديث : « اى قوم چه بسيار كسانى كه در دنيا مستور و خود را پوشاندهاند و در آخرت عريان خواهند بود » .
فإنّ الآية : و دليل بر اينكه « ربّ » در اين آيه و حديث داراى معناى تكثير است ، اين مىباشد كه اين آيه و حديث آورده شدهاند براى ترساندن كفّار در آيه و هراساندن انسانهاى رياكار در حديث ، و ترساندن اين دو گروه به مضمون مابعد آن ، با معناى تكثير مناسبت دارد و با معناى تقليل تناسبى ندارد زيرا اگر « ربّ » در آيه براى تقليل بود ، كفار مىگفتند پس كم هستند كفارى كه آرزوى اسلام داشته باشند و شايد ما جزء گروه كثيرى باشيم كه دريغى بر كفرمان نخواهيم خورد .
و اگر در حديث « ربّ » براى تقليل بود انسانهاى رياكار مىگفتند كه شايد ما جزء آن افراد عارى از پوشش در روز قيامت نباشيم . بنابراين آنها نمىترسيدند ، در حالى كه حديث براى تخويف آنان صادر شده است .
نكته : « ربما » در آيه مركب از « ربّ » مخففه و ما زائده است ، و « يا » در حديث ، حرفى ندائى است كه مناداى آن « قوم » محذوف است لكن بعضى از نحويين قائل هستند به اينكه « يا » وقتى بر حروف قرار گيرد براى تنبيه است و براى اين معنا ، مثال به همين حديث زدهاند .
و من الثّاني قوله : از معناى دوّم « ربّ » كه تقليل مىباشد قول مردى است از قبيلهء أزد السراة :
« ألا ربّ مولود و ليس له أب * و ذي ولد لم يلده أبوان » « 1 »
شاهد : در معناى تقليل داشتن « ربّ » است . زيرا مولود و فرزندى كه پدر نداشته باشد بسيار نادر است و مراد از « مولود » حضرت عيسى عليه السّلام مىباشد زيرا ايشان تنها مادر داشتند . و « ذي ولد » عطف بر « مولود » است بنابراين « ربّ » بر آن نيز داخل مىشود و در اينجا نيز معناى تقليل دارد زيرا مردى كه صاحب فرزند باشد و
هامش
( 1 ) - شرح شواهد المغني : 1 / 398 ، همع الهوامع : 2 / 26 ، الخزانة : 1 / 397 ، الحدائق الندية : 235 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 173 ، الكتاب : 1 / 399 ، أوضح المسالك : 2 / 145 ، التصريح على التوضيح : 2 / 18 ، موسوعة النحو : 382 ، شرح الاشموني : 2 / 230 ، شرح الشافية : 45 .