معناى شعر : « بدان و آگاه باش كه تمامى اشياء - در حالى كه خالى از صبغهء الهى باشند يا وقت خالى بودن آنها از صبغهء الهى - فانى هستند و تمامى ثروت و اموال بدون هيچ شكى زائل و معدوم مىشود » .
و در صحيح مسلم « 1 » و ديگر كتب صحاح اهل سنت آمده است كه ابو هريره نقل مىكند از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه فرمودند : « أصدق كلمة قالها شاعر كلمة لبيد : ألا كلّ شىء ما خلا باطل » .
و موضع « ما خلا » : و محل اعرابى « ما خلا » منصوب است اتفاقا ، لكن در وجه نصب آن اختلاف شده است و سه نظريه در اينباره است :
1 - نظريهء ابن عصفور : محل « ما خلا » بنابر حاليت منصوب است .
2 - نظريهء ابن هشام در أوضح المسالك « 2 » : محل « ما خلا » بنابر ظرف زمان منصوب است لكن اين ظرفيت بالأصاله نيست زيرا « ما خلا » تأويل به مصدر كه رود « خلوّهم » مىشود بلكه به جهت نيابتكردن « ما » مصدريه و صلهء آن « خلا » از يك كلمه ظرف زمان « وقت » كه قبل از آن بوده و حذف شده است .
3 - نظريهء ابن خروف : محل « ما خلا » بنابر استثنائيت منصوب است همانطور كه لفظ « غير » هرگاه ادات استثناى متصل واقع شود منصوب مىگردد .
و هذا الخلاف : و اين اختلافى كه بين نحويين در اينجاست كه آيا محل « خلا » در حالى كه جاره است و يا در حالى كه فعل بوده و ناصبه مىباشد چه همراه با « ما » مصدريه مىباشد و چه غير مقرون به آن باشد در بحث « حاشا و عدا » نيز ثابت و جارى است . زيرا اين دو كلمه از حيث معنا و اقسام و احكام نحوى كاملا شباهت به « خلا » دارند .
هامش
( 1 ) - صحيح مسلم : 4 / 1768 .
( 2 ) - أوضح المسالك : 2 / 77 .