« حرف الخاء »
« خلا »
متن « خلا » على وجهين : أحدهما : أن تكون حرفا جارّا للمستثنى : ثمّ قيل :
موضعها نصب عن تمام الكلام ، و قيل : تتعلّق بما قبلها . . .
شرح يكى از كلمات مركّبهاى كه با حرف خاء شروع مىشود ، « خلا » مىباشد و اين تنها كلمهء مركّبهاى است كه با حرف خاء شروع مىشود و در اين كتاب و ديگر كتب نحوى از آن بحث مىشود . « خلا » بر دو نوع است :
أحدهما : يكى از آن دو نوع ، حرف جر است كه در اين صورت از ادات استثناء بوده و مجرور آن در معنا همواره مستثنى مىباشد ، مانند : « قام القوم خلا زيد » .
بحثى كه در بين نحويّين مطرح مىباشد ، اين است كه محل و موضع « خلا » و مجرورش ، اوّلا چه اعرابى دارد و ثانيا عامل و متعلّق آن چيست ؟
در اين مسأله دو قول است :
1 - محل آن نصب و عامل آن معنوى است و آن عامل معنوى عبارت از « تمام الكلام » مىباشد زيرا جملهء قبل از آن مشتمل بر مسند و مسنداليه بوده و يصح السكوت عليه مىباشد و كلام تمام و كامل است . پس همين تماميت كلام - همانگونه كه ابتدائيت رفع به مبتدأ ، و خلوّ از عامل نصب و جزم ، رفع به فعل مضارع مىدهد - باعث و عامل نصب محلى « خلا » و مجرورش مىباشد . « 1 »
هامش
( 1 ) - براى تحقيق مراجعه شود به : التصريح على التوضيح : 1 / 363 ، و الحدائق الندية : 205 .