است ، در اينجا اسم بعد از « حيث » يا بايد مرفوع بنا بر ابتدائيت بوده و جمله « أراه » خبر آن باشد ، يا بايد آن اسم منصوب بوده و عامل آن ، فعل مقدّرى از جنس فعل مذكور باشد كه آن را تفسير كند و وقتى دوران امر بين اين دو احتمال شد چون بعد از « حيث » استعمال جملهء فعليه نسبت به جملهء اسميه بيشتر است فرض دوّم رجحان دارد تا باز « حيث » به جملهء فعليه كه فعل آن مقدّر و مفعول آن باقى است اضافه شود . و ابن مالك در بيان اين قاعده مىگويد :
و اختير نصب قبل فعل ذي طلب * و بعد ما إيلائه الفعل غلب
و ندرت إضافتها إلى المفرد : و بسيار كم است اضافه شدن « حيث » به مفرد ، مانند قول حضرت فاطمهء زهرا عليها السّلام در رثاى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله :
فليت قبلك كان الموت صادفنا * لمّا مضيت و حالت دونك الحجب
« فأنت و اللّه خير الخلق كلّهم * و أصدق الناس حيث الصدق و الكذب » « 1 »
فسوف نبكيك ما عشنا و ما بقيت * منّا العيون بتهمال لها سكب
شاهد : وقوع اسم مفرد - غير جمله - به عنوان مضاف اليه بعد از « حيث » مىباشد .
معناى شعر : « پس شما - به خدا قسم - بهترين تمامى مخلوق هستى و راستگوترين مردم در جايى كه محل صدق و كذب است » .
و كسايى اين نوع اضافه را - اضافه به مفرد - طبق قاعده و قياسى مىداند . و ابو الفتح بن جنى در كتاب « التمام في تفسير أشعار هذيل » مىگويد : « و هركس از عرب كه اضافه مىكند « حيث » را به مفرد ، آن را در اين صورت معرب مىداند و به آن اعراب مطابق با عمل عوامل قبل از آن مىدهد ، زيرا علّت بنا كه شباهت افتقارى
هامش
( 1 ) - عوالم العلوم : 11 / 453 ، المناقب : 3 / 136 ، بحار الأنوار : 43 / 196 ، الغدير : 4 / 79 و 192 ، أعيان الشيعة :
1 / 318 ، الكافي : 7 / 376 ، بلاغات النساء : 12 ، إحقاق الحق : 10 / 433 .