فاعل مانند فعل گردد و عمل آن را نمايد ، در اين صورت نصب محل « حيث » در آيه توسط « أعلم » را بعضى از نحويين مثل ابن مالك جايز مىدانند .
و تلزم « حيث » الإضافة : يكى از احكام نحويه « حيث » دائم الإضافه بودن آن به جمله است :
و ألزموا إضافة إلى الجمل * « حيث » و « إذ » إن ينوّن يحتمل
و فرقى نمىكند آن جملهء مضاف إليه ، اسميه يا فعليه باشد البته بايد توجه داشت كه اضافهء آن به جملهء فعليه بيشتر است . و محل آن جمله نيز مجرور مىباشد . مانند قول حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله كه در مدح امير المؤمنين عليه السّلام و ارشاد مردم به حقانيت راه او مىباشد ، فخر رازى از علماى اهل سنت در كتاب « التفسير الكبير » « 1 » در بحث پيرامون وجوب جهر بالبسمله در دليل پنجم خود مىگويد : « أمّا إنّ عليّ بن أبي طالب رضي اللّه عنه كان يجهر بالتسميه فقد ثبت بالتواتر فمن اقتدى في دينه بعلىّ بن أبي طالب فقد اهتدى و الدليل عليه قوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم :
« اللهم أدر الحق مع عليّ حيث دار » .
شاهد : وقوع جملهء فعليه در موضع مضاف اليه « حيث » مىباشد .
معناى حديث : « بار خدايا حركت ده حقّ را با على در هرمكانى كه حركت كرد » .
و من ثمّ رجّح : و از آن جهت كه بعد از « حيث » جملهء فعليه به عنوان مضافاليه بيشتر قرار مىگيرد ، اگر در جملهء بعد از آن ، مسأله و شرايط باب اشتغال وجود داشت ، نصب اسم مشغولعنه به وسيلهء فعل مقدّر بعد از « حيث » رجحان دارد ، زيرا همانطور كه گفته شد كثرت اضافه آن به جملهء فعليه موجب اين رجحان مىشود هرچند رفع آن اسم بنا بر ابتدائيت نيز جايز است لكن مرجوح مىباشد ، مانند « جلست حيث زيدا أراه » شاهد در رجحان نصب « زيد » نسبت به رفع آن است ، آنگاه كه در جملهء بعد از « حيث » مسأله و شرايط باب اشتغال مطرح است زيرا فعل « أرى » به واسطهء ضمير مذكر غائب مشغول و از عمل در اسم قبل بازمانده
هامش
( 1 ) - التفسير الكبير : 1 / 205 .