متن و قد يحذف أحد شطري الجملة . . .
شرح گاهى از جمله مضاف اليه « إذ » يكى از دو ركن و دو جزء جمله - مسند و يا مسند اليه - حذف مىگردد ، در اين هنگام ، كسى كه مهارت و خبرويّت در علم نحو ندارد ، گمان مىكند كه « إذ » اضافه به مفرد شده است ، در حالى كه در قبل گفته شد كه اين كلمه تنها به جمله اضافه مىشود ، و از باب نمونه از مواردى كه از جملههاى مضاف اليه « إذ » يكى از اجزاى آن ، حذف شده ، قول أخطل از شعراى دوره مقدّم و معاصر با فرزدق و جرير ، كه مسيحى نيز مىباشد ، است كه در اندوه بر خاطرات گذشته دربارهء سرزمين و همسايگان خود سروده :
« كانت منازل الّاف عهدتهم * إذ نحن إذ ذاك دون الناس إخوانا » « 1 »
تركيب شعر : « كانت » از افعال ناقصه و ضمير مستتر « هى » اسم آن و مرجع آن مكان و منزل است ، و « منازل » جمع « منزل » خبر آن و « الّاف » به ضمّ همزه و تشديد لام جمع « آلف » به مدّ الف و مجرور به اضافه و معناى آن ، دوستان صديق مىباشد ، و جملهء « عهدتهم » ، صفت براى « الّاف » است .
و شاهد در اضافه هردو « إذ » به جملهء مضاف اليهى است كه يكى از اركان آن كه خبر آنهاست و حذف شده ، مىباشد ، و خبر اوّل « متألّفون » ، و خبر دوّم « كائن » مىباشد ، و « إخوانا » مفعول دوّم براى « عهدتهم » است .
بنابراين اصل و تقدير مصرع دوّم اين گونه است : « عهدتهم إخوانا إذ نحن متألفون إذ ذاك كائن دون الناس » .
بايد دانست كه نمىتوان گفت كه خبر مبتدأ بعد از « إذ » اوّل ، يعنى « نحن » خود « إذ » دوّم است زيرا كه هيچگاه اسم زمان خبر از اسم ذات و جثه واقع نمىشود
هامش
( 1 ) - النحو الوافي : 3 / 82 و 2 / 260 ، الأمالى لابن الشجرى : 1 / 200 ، شرح شواهد المغني : 1 / 248 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 2 / 179 .