همانطور كه « بين » ظرف متصرف در اين قول است بدل از آن نيز ظرف متصرف مىباشد ، بنابراين قائل به اين قول و قول پنجم كه مىگويد : « إذ » خبر است نظر به ظرف متصرف بودن « إذ » دارد .
و ثانيا : در بين اين پنج قول ، سه قول قائل به بدليت « إذ » از « بين » است لذا مىتوان گفت كه در عامل « إذ » فجائيه بنا بر اسميت آن ، سه قول ( بدليت ، معمول براى فعل بعد و خبريت ) است لكن چون مبانى در بدليت « إذ » از « بين » متفاوت است ، آن را به پنج قول تقسيم كردهاند .
مسألة
متن تلزم « إذ » الإضافة إلى جملة إمّا اسمية أو فعليّة . . .
شرح يكى از احكام « إذ » ظرفيه ، دائم الاضافه بودن به جمله مىباشد .
و ألزموا إضافة إلى الجمل * « حيث » و « إذ » و إن ينوّن يحتمل
و آن جملهء مضاف إليه يا جملهء اسميه است ، مثل
وَ اذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ
« الأنفال / 26 » و يا جمله فعليه ماضويه است كه با فعل ماضى شروع شده و آن فعل ، يا ماضى لفظى و معنوى است ، و يا ماضى معنوى بوده هرچند لفظ آن مضارع باشد .
و محققا هرسه قسم از مضاف اليه براى « إذ » در اين آيهء شريفه مجتمعاند :
إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا
« التوبة / 40 »
شاهد در اين است كه « إذ » اوّل به جملهء فعليهء ماضويه لفظا و معنا ، و « إذ » دوّم به جملهء اسميه ، و « إذ » سوّم به جملهء فعليهء ماضويهء معنوى اضافه شده است ؛ چون اين آيه بعد از جريان هجرت و پنهان شدن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در غار ثور ، نازل شده است ، پس اين گفتگو در غار ، در زمان ماضى بوده هرچند از باب حكايت حال ماضى ، با لفظ مضارع استعمال شده است .