براى محقّق و محصّل كه به ادعاى كثرت حذف در آيه بنا بر قول دوّم كه عنصر قوّتى بود براى وجه اوّل و عامل ضعفى بود براى قول دوّم ، اشكال كند و بگويد مىتوان همزه در آيه ، استفهامى باشد لكن كثرت حذف نيز لازم نيايد ، زيرا مىتوان گفت در آيه ، استفهام تصديقى است كه نياز به معادل همزه و مدخول آن ندارد و تنها خبر براى « من » در تقدير گرفت و آن ( كمن ليس كذلك ) است همانطور كه ابن انبارى « 1 » و زمخشرى « 2 » قائلند ، و در اين صورت « من » موصول و مبتدأ و جملهء مذكور بعد از آن صله ، و آن عبارت مقدّر ، كه جار و مجرور است متعلّق به افعال يا شبه فعل عموم ، خبر مىباشد و معناى آيه اين گونه مىشود : « آيا كسى كه او قائم در اوقات شب به وظائف بندگى و عبادت است همانند كسى است كه اينطور نمىباشد . »
به اين ترتيب ، در قول اوّل يك وجه ضعف و يك وجه قوّت و در قول دوّم نيز اين چنين است ، پس هيچكدام بر ديگرى ترجيح ندارد .
شايان ذكر است كه كثيرى از مفسّرين در آيهء شريفه :
أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ
« الرعد / 33 » - كه مشابه آيه مورد بحث است - گفتهاند : استفهام تصديقى بوده و يك خبر در تقدير است و جماعتى از آنها مثل خود فرّاء « 3 » و طبرسى « 4 » و زجّاج « 5 » و شيخ طوسى « 6 » خبر را در اين آيه شريفه « كمن ليس كذلك » گرفتهاند ، بنابراين آيه مورد بحث را نيز بايد همچون اين آيه تركيب كنند . و حتى در آياتى در قرآن ، قريب به اين تقدير ، در لفظ ذكر شده مانند :
أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ
« محمد / 14 »
كه
« كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ »
خبر براى « من » است و همزه براى استفهام تصديقى مىباشد و بعض ديگر مثل زمخشرى « 7 » ، خبر را « لم يوّحدوه » در تقدير دانستهاند .
بايد دانست كه دنبالهء آن آيه در سورهء رعد ، قول خداوند متعال
( وَ جَعَلُوا لِلَّهِ
هامش
( 1 ) - البيان في غريب إعراب القرآن : 2 / 322 .
( 2 ) - الكشاف : 4 / 116 .
( 3 ) - معاني القرآن : 2 / 64 .
( 4 ) - مجمع البيان : 3 / 295 .
( 5 ) - إعراب القرآن : 2 / 747 .
( 6 ) - التبيان : 6 / 258 .
( 7 ) - الكشاف : 2 / 532 .