و حبوبات و حيوانات و جز آن كه وى را نگاهدارند تا هنگام حاجت به كار آيد . و يخنى نهادن : ذخيره نهادن .
يخنى پلاو
(
yaxni - pol v
) ا .
پ . قسمى از پلاو كه با آبگوشت ترتيب دهند .
يخنى فروش
(
yaxni - feruc
) ا . پ . واو مجهول - آنكه گوشت يخنى مىفروشد .
يخنىكش
(
yaxni - kac
) ا .
پ . نوكر و خدمتگار .
يخنى نهاده
(
yaxni - neh de
) ص . پ . ذخيره نهاده .
يخور
(
yax - v r
) ص . پ .
يخ كرده و فسرده و داراى يخ .
يخه
(
yaxe
) ا . پ . يقه و گريبان .
يخ يخ
(
yax - yax
) ا . پ .
كلمهايست كه ساربان هنگام خوابانيدن شتر مىگويد .
يد
(
yad
) ا . ع . دست يعنى از منكب تا نوك انگشتان و يا كف دست و مؤنث آيد و اصل آن يدى (
yadyon
) و يا (
yadayon
) مىباشد و يدان تثنيه آن . ج : ايدى و يدى .
جج : ايادى . و نيز يد : جاه و بزرگى و وقار .
و راه . و دسترس . و باز داشت مستحق را از حق . و بازداشت ظلم و ستم . و قوت و قدرت و چيرگى و توانايى . قوله تعالى :
وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ
. و بلاد يمن . و سلطان و ملك .
و جماعت و گروه . و اكل و خوردن . و ندم و پشيمانى . و غياث و فريادرس . و استسلام و ذلت و خوارى . قوله تعالى :
حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ
و قيل اى عن قدرة عليهم و غلبهء و قيل نقدا لا نسيئة . و نيز يد : نعمت و احسان و نيكويى درباره كسى . يق : لفلان عندى يد بيضاء اى نعمة . و قبضه و تصرف يق : الامر بيد فلان : آن كار در تصرف فلان است . و هذا فى يدى : اين در قبضه و تصرف من است . و كفالت و ضمانت در رهن ج : ايدى و يدى (
yodeyy
) (
yadeyy
) (
yedeyy
) . يق : له عندى يديا و انعما .
و قولهم : القوم يد على غيرهم : اى مجتمعون متفقون . و خرج نازعا يدا :
يعنى خشمگين برآمد . و بعته يدا بيد اى حاضرا بحاضر . و اعطاه عن ظهر يد :
يعنى بتفضل و تبرع داد او را نه بيع و مكافات و قرض . و يد الفاس : دسته تبر . و يد القوس : گوشه برگشته كمان . و يد الرحى : دسته آسيا . و يد الطائر : بال مرغ . و يد الريح : غلبه باد . و يد الدهر :
درازى روزگار . يق : لا افعله يد الدهر :
يعنى نمىكنم آن كار را هرگز . و يد الثوب :
آنچه زايد باشد از جامه بعد از التحاف و تعطف . يق : ثوبى قصير اليد . و ابتعت الغنم با اليدين : يعنى به دو قيمت مختلف فروختم آن گوسپندان را . و بين يدى الساعة : يعنى پيش از قيامت . و بين يديك و يا بين يديه : يعنى پيش روى تو و يا پيش روى او . و لقيته اول ذات يدين : يعنى پيش از هر چيزى ملاقات كردم آن را . و سقط فى يديه و يا اسقط فى يديه ( مجهولا ) : يعنى پشيمان شد . قوله تعالى :
لَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ
. و در دعا و نفرين گويند : تربت يداه : يعنى بخير نرسد . و ذو اليدين : لقب مردى كه با هر دو دست كار مىكرد . و ذهبوا ايدى سبا و يا ايادى سبا : يعنى پراكنده رفتند ، و هما اسمان جعلا اسما واحدا .
يد
(
yad
) ا . پ . مأخوذ از تازى - دست . و يد بيضا : از جمله معجزات حضرت موسى عليه السلام بود كه چون دست را در زير بغل برده بيرون مىآورد نورى ظاهر مىگشت كه همه عالم را روشن مىكرد .
و يد تصرف : قبضه تصرف . و يد طولا :
قدرت و توانايى و دانايى بسيار .
يد
(
yadd
) ا . ع . دست . لغة فى يد .
يداء
(
yod '
) ا . ع . درد دست .
يدان
(
yad ne
) ع . تثنيه يد .
ر . يد .
يدة
(
yadat
) ا . ع . دست ، لغة فى يد .
يدره
(
yadre
) ا . پ . لبلاب و عشقه .
يد طولائى
(
yad - tul 'i
) ا .
پ . مأخوذ از تازى - قوت و قدرت و توانايى و معرفت و دانايى .
يدقه
(
yadaqe
) ا . پ . دارويى كه آقطى نيز گويند .
يدك
(
yadak
) ا . پ . كتل و اسب زين كردهاى كه پيشاپيش پادشاهان و امرا و بزرگان مىبرند و نزيج نيز گويند .
يدكچى
(
yadak - ci
) ا . پ .
آنكه اسب كتل در جلو پادشاه و جز آن مىكشد .
و سئيس و آنكه اسب را تيمار مىكند .
يدمن
(
yadman
) ا . پ . بلغت زند : دست و يد .
يدوى
(
yadaviyy
) ص . ع .
منسوب بيد .
يده
(
yade
) ا . پ . نمايش برف و باران بطور ساحرى و افسونگرى به روى سنك .
و سنگى كه اين برف و باران به روى وى نمودار شده .
يدهجى
(
yade - ji
) و
يدهچى
(
yade - ci
) ا . پ . آنكه افسونگرى مىكند